Wanneer men zegt dat „de Bijbel iets zegt", bedoelen velen daarmee alleen hun eigen interpretatie. Sommigen zijn rotsvast overtuigd dat „God gelukkig hetzelfde denkt als ik". Het woord „Bijbel" wordt zo een afleidingsmanoeuvre voor een claim op autoriteit. Men verhult de eigen mening, en misschien zelfs onzekerheid, met overmoed en vermeende gelijkhebberij. De Bijbel zou, volgens dit idee, „van God" zijn en dus „eeuwig" en „eenduidig". Nauwelijks iemand valt op dat dit allemaal vooronderstellingen zijn waarmee men de Bijbel al benadert.

De aanspraak op autoriteit, die vaak bepaalde leerstellingen moet rechtvaardigen, blijft strikt binnen een bepaalde uitlegcontext. Dat kunnen bepaalde dogma’s, leringen of gemeenschapsregels zijn. Het kan leerstellingen betreffen, of zelfs het hele geloofsbegrip.

Een voorbeeld: de felheid waarmee onderscheid wordt gemaakt tussen goed en kwaad, bijvoorbeeld met betrekking tot leer, levenswijze of sexualiteit, gaat voorbij aan het feit dat diezelfde felheid in de Bijbel niet voorkomt. Het lijkt erop dat men zich in bepaalde ideeën vastbijt wanneer men autoriteit over anderen wil uitoefenen. Bijvoorbeeld wanneer men vindt dat de samenleving of gemeenschap volgens jouw ideeën zou moeten functioneren en daarvoor God en de Bijbel als autoriteit aanhaalt. Dat is niet alleen weinig zinvol, maar ook misbruik en respectloos.

Een interpretatie verloopt niet altijd hetzelfde. Mensen onderscheiden een tekst op basis van hun eigen invalshoek. Vereenvoudigd zou je je een schuifregelaar kunnen voorstellen. Tussen de twee uitersten bevindt zich een schuifblokje, dat je naar links of naar rechts kunt schuiven. Bijna niemand staat op een extreme positie. Iedereen staat wel op een eigen positie.

Je kunt bijvoorbeeld nadenken vanuit welke invalshoek je argumentatief opbouwt.

• Dogma
  Aan het ene uiteinde staat de dogmatische visie. Die bekijkt de Bijbel uitsluitend vanuit het perspectief van een, hoe dan ook geaarde, traditie. Als de traditie bijvoorbeeld een hel leert, en de traditie beweert dat dit „bijbels" is, dan argumenteert men vanuit de traditie.
• Context
  Aan het andere uiteinde wil men de tekst misschien leren begrijpen in zijn context, zoals Jezus destijds gesproken en misschien ook bedoeld heeft. Men wil begrijpen hoe de eerste toehoorders het hebben kunnen verstaan, die met een kerkhistorische ontwikkeling volledig onbekend waren.

In de schuifregelaar worden de Engelse termen gebruikt. Waar zou jij jezelf plaatsen? Zet de schuif spontaan op de plek waarvan je denkt dat je daar staat.

Nu wordt het spannend. Je hebt jezelf ingeschat. Hier een paar kritische posities om verder te verdiepen:

• Bijbelgetrouw
  Wie zichzelf als bijbelgetrouw inschat, staat meestal in een bepaalde traditie. De positie is daardoor vaak sterk dogmatisch, ook al zou het begrip bijbelgetrouw iets als een neutrale grond moeten voorstellen. Dat is naar mijn ervaring nooit het geval. Wie meent zichzelf als bijbelgetrouw in te schatten, staat op dogmatische grond. Daarmee bedoel ik niet respectloos te zijn, maar bij naam te noemen wat er werkelijk speelt.
• Absolute pretentie op waarheid
  In de tijd van de Bijbel bestond er geen Bijbel zoals wij die vandaag kennen. Noch Mozes, de profeten, noch Jezus en de apostelen hadden een Bijbel zoals wij die vandaag kennen. Men geloofde, en had uiteraard een bepaald begrip, maar dat moest gevormd en bevestigd worden door verkondiging en de aanwezige Bijbelgedeelten. Een bewering als „De Bijbel is Gods Woord en dus onfeilbaar" is een late ontwikkeling en interpretatie, geen onderwerp van bijbelse uitspraken. Men staat hier stevig in een bepaalde traditie en dus aan de dogmatische kant.
• Context begrijpen
  Hoewel velen een bijbelwetenschap afkeuren, probeert men hier de context te begrijpen. Ook al werken veel theologen binnen bepaalde dogmatische richtlijnen, een bijbelwetenschap is daardoor misschien gekleurd, maar niet erdoor beperkt. Wetenschap onderzoekt, terwijl dogmatische overwegingen bepalend zijn. Het verschil is aanzienlijk. Wetenschap werkt met hypothesen, terwijl menig Bijbelleraar zekerheid voorspiegelt via een vermeende Bijbelse autoriteit. Vanzelfsprekend is de werkelijkheid veelzijdiger, veelkleuriger, draagkrachtiger. Bij de poging de context te begrijpen gaat het niet om een definitieve positie, maar om een verfijning bij alle denkbare aspecten. De grondhouding: ik laat me verrassen door de Bijbeltekst, zonder vooraf te bepalen hoe dat eruit moet zien.

Vast zijn er nog meer thema’s die als voorbeeld te noemen zijn. Het gaat mij niet om de thema’s zelf, maar om het effect op het eigen denken. Als mijn geloofsvoorstellingen verward worden met absolute waarheid, sta ik op dun ijs. Veel nuchterder lijkt het mij wanneer men geloof als hypothese ziet, waaraan men, bij gebrek aan zichtbaar bewijs, een voorschot aan waarheid verleent, zodat men ernaar kan leven. Hier kun je denken aan de woorden van Paulus uit de Romeinenbrief:

„Want alles wat eerder is geschreven (dus vóór Paulus!), is juist voor ons geschreven ter lering, opdat wij door volharding en door de bemoediging van de Geschriften vertrouwen mogen hebben.»^"
Rom 15:4

Vertrouwen mogen hebben is dus het doel van het onderwijs, geen pretentie op autoriteit.

Als elke uitleg een interpretatie is, maakt dat veel mensen onzeker. De Bijbel, zo veronderstelt men, zou gelijkstaan aan absolute zekerheid. Worden de uitspraken van de Bijbel nu gereduceerd tot interpretaties, dan vreest men een ondermijning van goddelijke autoriteit en zekerheid. Ik heb dat vaak zo gehoord. Het is een direct gevolg van rigide geloofssystemen en ideologische vooronderstellingen. Afwijkingen van de geïnternaliseerde leer worden niet getolereerd.

Afwijkingen boezemen angst in. Leerstellingen worden dan als beschermwal om het eigen denken en voelen opgetrokken. Logisch, als je bang bent. Maar heeft Christus ons niet vrijgemaakt tot vrijheid? Zouden we niet in die vrijheid moeten staan? (Gal 5:1).

Hier kan men tegenin brengen dat het leven zich ontwikkelt, verandert, aanpast, en dat groei ook in het geloof het doel is. Men kan met bijbelse argumenten proberen de rigiditeit te doorbreken. Een besef van Gods genade is misschien nog effectiever, omdat Gods genade van zichzelf afleidt en alles van God verwacht. Als niet langer alles om de eigen angst en aannames draait, kan vrijheid ontdekt worden.

Er is nog een ander aspect.

Interpretatie is nodig als je wilt groeien. De waarheid is niet zomaar gegeven, maar de bijbelse bemoediging wil verworven en ontdekt worden. De Bijbel is een werktuig dat gegeven is voor opbouw en bemoediging. De mens van God moet volgens Paulus door de Schrift toegerust worden. Het doel: de gelovige mens moet tot elk goed werk bekwaam gemaakt worden (2 Tim 3:16-17). Interpretatie en uitleg dienen dit doel, opdat het doel vervuld wordt.

Er bestaat zelfs een eigen discipline voor de uitleg, de hermeneutiek, die ook voor de Bijbel een toepassingsgebied heeft. Een hermeneutiek vraagt naar de samenhangen en de achtergronden van de teksten, om ze daardoor beter te begrijpen. Hermeneutiek wordt zowel aan universiteiten als aan hogescholen en andere theologische opleidingen als vast onderdeel onderwezen.

Bij de hermeneutiek gaat het erom wegen naar interpretatie bloot te leggen en te benutten. Dat zou de voorwaarde zijn om teksten beter te leren begrijpen. Ik ben ervan overtuigd dat elke uitleg de uitlegmethode moet blootleggen. Dat bedoel ik niet als voortdurende eis, maar als algemene oriëntatie van een gemeenschap, waarin de leden aangemoedigd worden tot mondigheid en verfijning. De uitlegmethode is een direct gevolg van de hermeneutiek.

Op deze website staat bijvoorbeeld een bijdrage over de inductieve Bijbelstudie. Dat is een eenvoudige methode, waarmee iedereen met winst de Bijbel kan lezen en tot eigen conclusies kan komen.

Interpretatie maakt deel uit van de dagelijkse werkelijkheid. Iedereen die leest, spreekt, luistert, interpreteert. Dat geldt ook voor de Bijbel, zoals wij die lezen en uitleggen. Zonder interpretatie gebeurt er helemaal niets. Zou het dan niet beter zijn dit bewust te doen, en zo veel mogelijk tot opbouw?

Dit is geen idee dat alleen binnen een bepaalde gemeenschap gedijt. Het idee is niet afhankelijk van mijn of jouw instemming. Er gaat een venster open naar een verruimde horizon, wanneer we het aandurven vragen te stellen bij de tekst. Dat bevordert mondigheid, groei in het geloof en groot vertrouwen. Tegelijk leert men de grondslagen van het eigen denken te begrijpen.