Figuurlijke taal in de Bijbel • Kernbeisser

Zoeter dan honing

«Hoe zoet zijn uw woorden voor mijn gehemelte, meer dan honing voor mijn mond!»
(Ps. 119:103, Rev. Elbf.)

De Bijbel staat vol beeldspraak en stijlfiguren. Ook wij gebruiken in onze taal vaak beeldende vergelijkingen. Ze helpen ons om emoties over te brengen, of ze geven meer diepgang aan wat we zeggen. In het citaat uit de psalm hierboven staat: „Hoe zoet zijn… uw woorden.“ Natuurlijk zijn woorden niet echt zoet. Dat is beeldspraak. We kunnen woorden alleen horen, nooit proeven.

De psalmist gebruikt deze beeldtaal om iets over Gods Woord te zeggen. Het is hier niet letterlijk bedoeld. We begrijpen intuïtief dat hij hiermee iets positiefs uitdrukt. Het zoete is aangenaam, het doet hem goed. Om de vergelijking nog duidelijker en ook persoonlijker te maken, zegt hij: «Hoe zoet zijn uw woorden voor mijn gehemelte.» Het is een uitbreiding van de uitspraak – met behulp van een extra beeld. Het gehemelte staat figuurlijk voor de hele persoon van de schrijver. Gods Woord doet hem als mens goed, net zoals het zoete het gehemelte goeddoet.

In het tweede deel van de zin wordt de vergelijking nog verder doorgetrokken en versterkt:

A. "Hoe zoet voor mijn gehemelte zijn uw woorden,
B. Meer dan honing voor mijn mond!"

Zoetheid wordt vergeleken met honing in de tweede regel. De verbetering zegt: Zoet voor mijn gehemelte zijn uw woorden, meer dan honing voor mijn mond. Nog zoeter dan honing zijn Gods woorden. Dit kan niet verder verhoogd worden (zie ook Prov 16:24).

Als je de Bijbel zo ervaart, is dat een grote rijkdom. De vergelijking met honing is beeldend, en dit vers wordt in sommige joodse tradities ook heel letterlijk als voorbeeld gebruikt om kinderen de waarde van Gods Woord bij te brengen. Rond de leeftijd van acht jaar wordt begonnen met de studie van de Thora en het leren van de Hebreeuwse taal. Deze start wordt gevierd met een klein ritueel. De woorden van dit vers zijn in hout gesneden. De groeven worden met honing ingesmeerd, en de kinderen mogen dit aflikken, wat ze zeker graag doen. Hierbij kan men goed zeggen: „Zo zoet als dit smaakt, zo goed is Gods Woord.” Zo heeft een alledaags voedingsmiddel als beeldspraak zijn weg gevonden naar de Bijbel en is het van daaruit weer als voorbeeld overgebracht naar het dagelijks leven.

Niet alles is letterlijk

De Bijbel als Gods Woord is betrouwbaar, maar niet alles is letterlijk waar. Dat geldt ook voor ons dagelijks taalgebruik. Beeldspraak en stijlfiguren verduidelijken op symbolische wijze belangrijke verbanden, maar mogen niet worden verward met de werkelijkheid. In het bovenstaande voorbeeld gaat het bijvoorbeeld niet om de honing en al helemaal niet om de bijenteelt.

Opmerking: Beeldspraak legt het hoofdthema uit, maar is nooit het hoofdthema.

Voorbeelden

«Een land waar melk en honing in overvloed vloeien»
Deut. 27:3

Melk en honing symboliseren de vruchtbaarheid van het land en leggen indirect uit dat het een goede plek is om te leven.

Maar dat wil niet zeggen (zoals ik iemand heb horen beweren) dat je je als christen alleen van melk en honing moet voeden. Als ik de woorden uit hun context haal en ze zo heel letterlijk interpreteer, verliezen ze hun oorspronkelijke betekenis. De tekst wordt dan slechts een projectievlak. De manier waarop deze man te werk ging, negeerde enerzijds de beeldtaal en anderzijds de context, die spreekt van een belofte aan Israël en van een concreet land. Wanneer dit gebeurt in het geloofsleven, wordt vertrouwen vervangen door projectie.

Figuurlijke taal is een rijkdom van onze taal. We denken in beelden, trekken vergelijkingen, leggen beeldend uit. Dit alles maakt onze taal levendig. Beeldtaal mag niet tot verkeerde conclusies leiden. Om de rijkdom van de visuele taal te benutten, is het de moeite waard om over deze dingen na te denken. Hier is nog een voorbeeld:

«Uw woord is een lamp voor mijn voet, een licht op mijn pad.»
Ps 119,105

De Bijbel schenkt ons ‘licht’ voor onze dagelijkse ‘wandel’ en helpt ons ons leven te leiden. De beeldspraak geeft ook aan dat we in de donkere ‘nacht’ onze weg goed kunnen verlichten. Dit vers zegt echter niet dat het Woord (de Bijbel bestond toen nog niet!) bijvoorbeeld een concrete lamp zou zijn.

Metaforen

Beroemd zijn de acht "Ik ben" woorden uit het Evangelie van Johannes:

"Ik ben het brood des levens" (Joh 6:35 Joh 6:48)
"Ik ben het brood uit de hemel" (Joh 6:41)
"Ik ben het licht van de wereld"(Joh 8:12 en Joh 9:5)
"Ik ben de deur"(Joh 10:7)
"Ik ben de goede herder"(Joh 10:11).
"Ik ben de opstanding en het leven"(Joh 11:25)
«Ik ben de Weg, de Waarheid en het Leven.» (Joh. 14:6)
"Ik ben de ware wijnstok"(Joh 15:1)

Het zijn metaforen. Dergelijke stijlfiguren verduidelijken verbanden en functies. Ze symboliseren belangrijke boodschappen. Letterlijk gezien is Jezus geen stuk brood, hij is geen deur, en voor zover wij weten heeft hij het beroep van herder niet uitgeoefend. De beeldtaal zegt iets over Jezus. De beeldende taal kan met weinig woorden naar het onderwerp verwijzen.

Als Jezus zegt: ‘Ik ben de weg, de waarheid en het leven’, dan zijn dat geen afzonderlijke onderdelen, maar horen ze bij elkaar. Het is één enkele uitspraak. Als we goed luisteren, zegt Jezus: „Ik ben de ware weg naar het leven“ (stijlfiguur hendiatris, „één door drie“). Het is een samengestelde uitspraak met slechts één thema.

Er zijn ook verschillende metaforen van God zelf, bijvoorbeeld:

"God is licht"(1Joh 1,5)
«God is liefde» (1 Joh. 4:8; 1 Joh. 4:16)

In al deze metaforen wordt het werkwoord ‘zijn’ als verbindingswoord gebruikt. In het Grieks is dat niet altijd het geval. Als het om een vergelijking gaat, zoals hier bij de metaforen, dan wordt het werkwoord gebruikt (‘Ik ben…’ en‘God is…’). Er zijn echter gevallen waarin het werkwoord ontbreekt. Dan gaat het niet langer om een vergelijking, maar om een directe uitspraak, om zo te zeggen om de essentie. Dat is in het Duits niet weer te geven, omdat bij ons het woord ‘zijn’ altijd wordt gebruikt, zelfs wanneer het in het Grieks ontbreekt. Laten we eens naar zo’n geval kijken:

«God [is] Geest» (Joh. 4:24)

Dat is nu geen vergelijking. Het gaat hier niet om een functie, maar om de essentie. In het Grieks staat er ‘God is Geest’. Het werkwoord ‘zijn’ ontbreekt, waardoor een gelijkheid in wezen wordt uitgedrukt. God is in wezen Geest. In het Grieks zijn daarvoor geen werkwoorden nodig. Het wordt ‘vaak weggelaten, behalve wanneer het wordt gebruikt om een metafoor uit te drukken, zoals in ‹Dit is mijn lichaam›. Als het wel aanwezig is, wijst dat meestal erop dat de uitspraak in figuurlijke zin moet worden begrepen en niet letterlijk» (The Sacred Scriptures Concordant Version, I, Lexicon and Concordance, pagina 28, Grieks‘eimi’).

Als er echter staat geschreven: ‘God is licht’, dan is dat een metafoor, een vergelijking die we als volgt lezen: ‘God is als licht’. Als we lezen: „God is liefde“, dan begrijpen we dat als: „God is als liefde“. Want: Hij is geen lamp en ook geen gevoel. Als we onze God met iets willen vergelijken, dan is dat met licht of liefde. Overal waar in het Grieks het werkwoord ‘zijn’ in een samenstelling wordt gebruikt, gaat het om een vergelijking en kunnen we het in gedachten aanvullen met ‘als’. Hiermee worden eigenschappen van God uitgedrukt. Maar wat wezenlijk is voor God, dat is ‘Geest’.

Voorbeelden

Een goed begrip van figuurlijke taal en stijlfiguren kan ook helpen bij het evalueren van doctrines.

Voorbeeld 1: Leer van de transsubstantiatie

Een voorbeeld is de doctrine van transsubstantiatie (een echte tongbreker en perfect voor een woordspeling) van de katholieke kerk. Hier wordt aangenomen dat in het Avondmaal (Eucharistie) de hostie wordt "veranderd" in het lichaam van Christus en de wijn in het bloed van Christus. Volgens hen is er een transformatie van substantie. De doctrine werd als dogma gecodificeerd in het Concilie van Trente, dat in verschillende fasen plaatsvond tussen 1545 en 1563. De tekst luidde:

«Wie beweert dat in het allerheiligste sacrament van de eucharistie, naast het lichaam en het bloed van onze Heer Jezus Christus, de substantie van het brood en de wijn behouden blijft, en die wonderbaarlijke en unieke verandering van de gehele substantie van het brood in het Lichaam en van de gehele substantie van de wijn in het Bloed, waarbij alleen de gedaanten van brood en wijn overblijven, ontkent, die zij met de banvloek bestraft.» (Bron: Wikipedia)

Hier wordt zonder meer verklaard dat iedereen die deze transformatie ontkent, wordt onderworpen aan het "anathema", d.w.z. gezien als ketter en geëxcommuniceerd. Zo gaat dat met gemeenteraden. Laten we deze leer nu toetsen aan de Bijbel. Er is hier een incident dat als basis moet worden genomen. Het is de uitspraak van Jezus:

«Toen zij aan het eten waren, nam Jezus het brood, sprak het zegengebed uit, brak het, gaf het aan de discipelen en zei: “Neemt, eet! Dit is mijn lichaam.” En Hij nam de beker, sprak het dankgebed uit, gaf die aan hen en zei: “Drinkt er allen uit! Want dit is mijn bloed, het bloed van het nieuwe verbond, dat voor velen vergoten wordt tot vergeving van zonden.» 
Mt 26,26-28

De vraag is hier: is dit een metafoor, of is er sprake van een wezenlijke gelijkheid? Is het brood als zijn lichaam en de wijn als zijn bloed – dus een symbool – of bedoelt Jezus dat brood en wijn in lichaam en bloed zijn ‘veranderd’? Dat leidt dan ook logischerwijs tot de absurde vraag: dronk Jezus zijn eigen bloed? Dat valt nu vast te stellen.

Wij vonden: Er is sprake van een metafoor wanneer het werkwoord ‘zijn’ wordt gebruikt. Er is sprake van een wezenlijke gelijkheid wanneer het werkwoord ontbreekt. In deze woorden van Jezus werd het werkwoord ‘zijn’ gebruikt. Het gaat om een vergelijking. Ik verwerp daarom persoonlijk de leer van de substantieverandering. Er is sprake van een verkeerde interpretatie van de stijlfiguur. Brood en wijn zijn slechts symbolen, omdat het om metaforen gaat. Dit kan verder worden onderbouwd aan de hand van het gebruik van het werkwoord ‘zijn’.

Voorbeeld 2: De holle aarde

De verkeerde interpretatie van beeldtaal en stijlfiguren komt ook bij andere leerstellingen voor. Een van die leerstellingen is de leer van de holle aarde. Dat is echt een bizarre zaak. Ik heb er verschillende boeken over gelezen en met mensen gesproken die deze visie als de juiste beschouwen. Ze wordt gepropageerd als een ‘bijbels wereldbeeld’ en zou de Bijbel meer dan welke andere visie ook in het juiste licht moeten stellen. De leer bestaat in verschillende varianten.

De eerste variant gaat als volgt: de aarde is weliswaar geen schijf meer, en het klopt dat ze rond is, maar… we lopen niet aan de buitenkant, maar aan de binnenkant. Het is het idee van een holle aarde, en het hele universum is als het ware in deze bol opgesloten, met de hemel en Gods troon in het midden. Het is een gesloten heelal. Om ons dat voor te stellen: Australië zou dus niet beneden liggen, maar boven. Een werkelijk ongewone visie! Hoe dichter je bij de hemel komt, hoe kleiner je wordt, zodat er ook genoeg ruimte is voor maanlandingen en dergelijke, want tussen hemel en aarde vliegen nog steeds de planeten. Deze visie wordt onderbouwd met bijbelverzen. Daar komen we nog op terug.

Voor zover bijbelpassages worden geciteerd, gaat het bijna zonder uitzondering om figuurlijk taalgebruik dat letterlijk wordt geïnterpreteerd, bijvoorbeeld:

"En God zei: Laat er lichten zijn in de uitgestrektheid van de hemel".
Gen 1:14

Volgens deze interpretatie gaat het om lichten die aan een vast deel van de hemel zijn bevestigd. Lampen hangen als het ware aan het plafond. Op een vergelijkbare concrete manier stelt men zich andere beschrijvingen van de hemel en de aarde voor. De conclusie van al deze redeneringen is dan dat de aarde hol is, met God in het midden, en dat wij er rondom op de binnenkant van de bol lopen. Het zijn echter slechts redeneringen, want nergens wordt de aarde als hol beschreven.

Volgens de tweede variant is de aarde ook rond, en lopen wij inderdaad aan de buitenkant, maar aan de binnenkant lopen weer anderen. De aarde is hol, maar bewoond. (Dat zijn buitenaardse wezens, menen sommigen, die onze wereld vanuit UFO’s observeren.) Het zou een binnenwereld van de aarde zijn, met twee ingangen: één bij de Noordpool en één bij de Zuidpool. Op Google Earth zijn een paar gletsjerspleten te vinden die zijn gemarkeerd als toegangen tot de binnenwereld. De verbeelding kent nu eenmaal geen grenzen. In het kader van onze beschouwing gaat het erom of we deze ideeën als onzinnig kunnen herkennen en beoordelen.

Deze laatste visie wordt ook bijzonder sterk verdedigd door een mormoon. Een opmerkelijke combinatie, die nog wordt versterkt door het feit dat deze man een andere leer aanhangt, namelijk die van de Brits-Israëlische beweging, volgens welke alle westerse volkeren de verloren stammen van het volk Israël zouden zijn. Hij heeft zijn eigen stamboom daarom teruggevoerd tot de Vikingen. Is dat bizar? Zeker, en iedereen heeft, denk ik, recht op zijn eigen fantasieën. Ze zijn niet waar alleen omdat ze voor sommigen aannemelijk lijken.

Hoe lezen we de Bijbel als we zulke dingen horen? Het bijbelse verhaal is voor mij correct. Daarmee bedoel ik dat de Bijbel vertelt wat hij wil vertellen. Het is echter geen poging tot een wetenschappelijke beschrijving. Er staat hier niet geschreven: „Ik leg jullie nu objectief uit hoe het heelal wetenschappelijk in elkaar zit”, maar het gaat hier om een heel ander onderwerp.

Het gaat erom dat God deelneemt aan de menselijke ervaring van deze wereld. Je leest hoe Hij door Zijn Woord licht in het bestaan roept. Hij handelt. Dat is het inzicht en dat is wat er wordt beschreven. Het vereist noch onze instemming, noch onze afwijzing. We kunnen de tekst respecteren en erkennen waar de tekst over spreekt. Waarom is dit verteld en opgeschreven?

Laten we ons even terugverplaatsen naar de tijd waarin deze teksten zijn geschreven en ons de tekst voorstellen als een verhaal waarin mensen hun inzichten zo opschrijven dat anderen ze kunnen begrijpen. Dat botst natuurlijk met de opvatting dat God elke letter zou hebben gedicteerd en dat daarom alles goddelijk zou zijn. Als dat jouw opvatting is, vraag ik je om begrip. Stel je eens voor hoe de bijbelverhalen vanuit dit perspectief klinken: Vanuit ons standpunt op aarde wordt terecht opgemerkt dat de lichten ‘in’ de hemelse uitgestrektheid zijn (Hebr. b-rqi, ‘in’ de uitgestrektheid, dus niet ‘aan’ de uitgestrektheid). Dat is onze waarneming. Dat is natuurlijk, menselijk, logisch, begrijpelijk en goed, ook al is het geen wetenschappelijke verklaring.

Misschien valt het op dat taal vaak gebruikmaakt van pragmatische alledaagse situaties om iets te verduidelijken. Nog een vergelijking: het Griekse woord voor ‘hemel’ (gr. ouranos) wordt door sommigen afgeleid van de woordelementen ‘our’ (zien) en ‘an’ (omhoog) en duidt aan wat men ziet als men omhoog kijkt. Iemand die bijvoorbeeld de tuin ziet, is een tuinman (gr. kepouros, Joh. 20:15, van kepos, tuin , Joh. 19:41, en our, zien ). Woordherkomsten lijken vaak eenvoudig en krijgen in de loop van de tijd meer abstracte betekenissen.

Deze woorden vertellen weliswaar iets over het ontstaan van onze wereld, maar het thema is niet de schepping, maar God zelf. De eerste woorden van de Bijbel luiden: ‘In het begin schiep God.’ Daarmee wordt duidelijk gemaakt waar het om gaat. Het gaat om God. Hij staat centraal in dit verhaal. En de schepping, waarin wij leven, vertelt over Hem (Rom. 1:20). Dat is de verbinding met onze werkelijkheid. De psalmist zegt: „De hemel vertelt van de heerlijkheid van God, en het hemelgewelf verkondigt het werk van Zijn handen.“ (Ps 19:2). Dat is beeldtaal, geen wetenschappelijke verklaring – en zo moeten we het ook opvatten.

Warum nenne ich diese Beispiele? Niet alles waar bijbels op staat, is ook echt bijbels. Bij de tweede variant is het speculatieve karakter gemakkelijk te doorzien. Maar ook de eerste variant roept vragen op. Beide varianten leiden niet naar Christus. Dit moeten we inzien: ze stellen iets anders centraal, namelijk een veronderstelling over deze wereld. Het is meer een wereldbeeld dan een Christusbeeld en dat moet ons alert maken.

Figuurlijke spraak

Er zijn nog veel meer voorbeelden van beeldtaal. Die vallen buiten het bestek van dit artikel. Daarom zullen we slechts op enkele zaken wijzen. Vaak vinden we in de Bijbel beschrijvingen die overeenkomen met onze menselijke waarneming. Zo bijvoorbeeld in het volgende verslag uit de Handelingen van de Apostelen, waarin Paulus op weg naar Rome met het schip in een storm terechtkwam:

«Toen echter de veertiende nacht was aangebroken en wij op de Adriatische Zee ronddreven, meenden de matrozen rond middernacht dat er land in zicht kwam.»
Handelingen 27:27

In werkelijkheid zal het waarschijnlijk andersom zijn geweest: Niet het land naderde het schip, maar het schip naderde het land. Voor de mensen op het schip doemde het land echter op aan de horizon, steeds dichterbij komend. Vanuit het oogpunt van perceptie was de verklaring correct. Objectief gezien was de uitspraak echter verkeerd. Het is vergelijkbaar met andere bijbelpassages.

Laten we ons tijdens het lezen telkens voorstellen hoe de mensen het zagen die de bijbelse woorden opschreven. De tekst vertelt. Ervan uitgaan dat er zogenaamde ‘verborgen waarheden’ in staan en dat we ‘op zoek moeten gaan naar de waarheid achter de woorden’, is net zo vergezocht als de veronderstelling dat de woorden een bovennatuurlijke kwaliteit hebben en daarom altijd en overal ‘letterlijk’ moeten worden genomen. Laten we de tekst eerst eens lezen als een verslag of een tekst die voor andere, volkomen gewone mensen is geschreven; dan kunnen we er aandachtig naar luisteren, waarbij we in gedachten houden dat er steeds weer beeldende taal wordt gebruikt, die we niet als ‘letterlijk’ moeten verdraaien.

Bovendien moeten we niet verder gaan dan wat er staat, want er wordt gezegd:

«Veroordeel dus niets voortijdig, totdat de Heer komt, die ook het verborgenen van de duisternis aan het licht zal brengen en de bedoelingen van de harten zal openbaren! En dan zal ieder zijn lof van God ontvangen. Dit echter, broeders, heb ik met betrekking tot mijzelf en Apollos gezegd omwille van jullie, opdat jullie van ons leren niet verder te denken dan wat geschreven staat, opdat jullie je niet boven elkaar verheffen.»
1 Kor. 4:5-6

Verdieping

Vragen voor het gesprek

Heb je al eens iets gehoord over beeldtaal in de Bijbel?
Lees de fabel van Jotam(Ri 9:7-21) en bespreek de figuurlijke taal (Wat is figuurlijk, wat is letterlijk? Hoe begrepen de luisteraars het?)
Als Paulus schrijft: „Denk niet verder dan wat er geschreven staat” (1 Kor. 4:5-6), wat bedoelde hij daar dan mee?
Sommige mensen raken in de war als je het hebt over figuurlijke taal. Men is bang dat de Bijbel niet betrouwbaar is. Differentiatie is hier nodig. Vertel hoe de betrouwbaarheid van de Bijbel en het thema van figuurlijke taal bij elkaar passen.
Sommige mensen wantrouwen de Bijbel principieel en doen de hele Bijbel zonder meer af als figuurlijke taal. Dat bevrijdt natuurlijk van elke uitdaging door Gods Woord – alles wordt gerelativeerd tot legendes en mythen. Bespreek waarom ook hier een duidelijk onderscheid nodig is.
Waarom is figuurlijke taal in de Bijbel een verrijking voor Bijbellezen?

Leestip

E.W. Bullinger, Figures of Speech.
Standaardwerk over stijlfiguren en beeldtaal in de Bijbel.
Online beschikbaar of als boek.

Deze tekst verscheen voor het eerst op 1 november 2014. Hij is licht aangepast en hier opnieuw gepubliceerd.