Christenen gaan op verschillende manieren met de Bijbel om. Dit is een waardevrije verklaring. Vaak is de kijk op de Bijbel zo natuurlijk ingebed in de ideeën van de eigen gemeenschap dat deze niet in twijfel wordt getrokken. Dit artikel gaat over de aanname dat de Bijbel letterlijk moet worden opgevat. Hoe moeten we dit begrijpen?
Ten eerste wil ik mijn eigen positie bepalen. Neem ik de Bijbel serieus? Ja. Betekent dit dat ik alles "letterlijk" lees? Nee. Het onderscheid is belangrijk. Ik wil authentiek met de Bijbel omgaan, met oprechte en eerlijke vragen en met veel nieuwsgierigheid naar de tekst. Ik weet niet wat "letterlijk" betekent of zou moeten betekenen. Het woord is vaag en komt niet voor in de Bijbel. We hebben hier dus niet te maken met een manier van kijken die in de Bijbel wordt onderwezen. Iedereen die de Bijbel "letterlijk" wil lezen, maakt deel uit van een bepaalde traditie. Sta ik nu in jullie traditie en spreken we dezelfde taal van Kanaän? Ik weet het niet. Maar misschien hebben we wel hetzelfde verlangen: de Bijbel beter leren begrijpen zonder te worden opgejaagd door traditionele antwoorden uit onze eigen gemeenschap.
Hoe lezen jij en ik de Bijbel? Ik zeg twee dingen op een authentieke manier: Ik neem de Bijbel serieus en ik lees niet alles letterlijk. Dit drukt natuurlijk niet veel uit. Wat bedoel ik met de Bijbel? Bedoel ik de vertaling of de basistekst? En wat betekent "authentiek"? Is dat slechts mijn mening of is dat wat ik vandaag begrijp? Als we anders denken, wat betekent dat dan? En wat betekent "serieus nemen"? Soortgelijke bedenkingen gelden voor de term "letterlijk", die sommige mensen graag gebruiken om hun kijk op de Bijbel te beschrijven. Zonder uitleg is het onduidelijk wat hiermee wordt bedoeld. Het zou nu heel interessant zijn om erachter te komen hoe iedereen zijn relatie tot deze Bijbel beschrijft. Ik vermoed dat er minstens evenveel meningen zijn als mensen.
Dit is de uitdaging: als we niet over deze woorden praten, verschuilen we ons achter woordstructuren, tradities en blinde aannames. Dat helpt niet. Daarom wil ik hier bespreken wat een "letterlijke interpretatie" van de Bijbel zegt over iemands eigen begrip.
Maatstaf voor gelovigheid?
"De Bijbel letterlijk nemen" is niet alleen vanzelfsprekend voor veel christenen, voornamelijk van evangelische signatuur, maar het is ook een soort herkenningsteken. Als je de Bijbel letterlijk neemt, volgens dit idee, dan hoor je erbij. Het is een herkenningsteken, een codewoord voor orthodoxie. Dit woord heeft daarom een belangrijke functie. Het is de vlag waar iedereen naar kijkt, een duidelijk punt in het landschap waar je je op kunt oriënteren.
Degenen die de Bijbel letterlijk nemen, maken deel uit van een bepaalde traditie van interpretatie en belijden niet alleen dat de Bijbel voor hen een standaard is, maar ook dat de interpretatie "letterlijk" wordt opgevat. De termen "letterlijk" en "letterlijk" staan voor een bijzonder vrome en waarheidsgetrouwe interpretatie van de Bijbel. Als gevolg hiervan betekent dit natuurlijk dat men de Bijbel absoluut begrijpt en vertrouwt, namelijk de geaccepteerde waarheid. Je voegt jezelf toe aan de lijst van geloofshelden aller tijden, maar door absolute aannames te doen laat je zien dat je misschien toch ten prooi bent gevallen aan een ideologie.
De Bijbel letterlijk geloven kan dus een uitdrukking zijn van een ideologische overtuiging en hoeft niet noodzakelijkerwijs een uitdrukking te zijn van meer geloof of een beter begrip van de Bijbel. Als dit voorbehoud waar is, heb je precies het tegenovergestelde bereikt van wat je van plan was. Oeps!
Letterlijk of figuurlijk?
Sommigen zullen zeggen dat ze de Bijbel "letterlijk" nemen, wat zou moeten duiden op een bijzonder neutrale, ware en getrouwe weergave van bijbelse uitspraken. Maar hoe meet je dat? Het valt me steeds weer op dat een zogenaamde letterlijke interpretatie vaak alleen bedoeld is om bepaalde leringen en ideeën te bevestigen in plaats van de tekst echt in twijfel te trekken. Dit is iets anders dan een nieuwsgierig, open en onbevooroordeeld onderzoek. Dit laatste wordt vaak als bedreigend ervaren, wat de ideologische karakterisering duidelijk maakt.
Waar de nadruk wordt gelegd op letterlijke interpretatie, wordt vaak de term "trouw aan de Bijbel" gebruikt. Dus als iemand zichzelf als "trouw aan de Bijbel" beschouwt, is het heel waarschijnlijk dat hij zijn eigen interpretatie van de Bijbel als "letterlijk" beschouwt. Het gebruik van deze termen zegt misschien meer over het behoren tot een bepaalde christelijke subcultuur dan over het eigenlijke type exegese.
Zoals eerder vermeld, zijn deze termen betekenisloos. Je moet ze uitleggen. Het kan gemakkelijk verkeerd worden begrepen. Hier zijn enkele voorbeelden:
- Paulus aan Timoteüs
Als de apostel Paulus zijn brieven aan Timoteüs schrijft (1Tim 1:2; 2Tim 1:2), en ik interpreteer dit "letterlijk", dan is het geen boodschap voor mij, maar alleen voor Timoteüs. Een "letterlijk" gelovig Christen zou dan consequent moeten zeggen: "Handen weg van deze brieven!". Maar niemand zal het op die manier interpreteren. Het wordt in geen geval letterlijk genomen. - Het boek Openbaring
In het boek Openbaring schrijft Johannes dat hij "in de Geest was in de dag des Heren" (Openb. 1:10). Dit doet sterk denken aan een uitdrukking uit het Oude Testament, de "Dag des Heren". Met andere woorden, hij beschrijft misschien een visioen van de tijd die bij de profeten al bekend was als de "Dag des Heren". Hij werd daarheen gebracht in een visioen. Dit is niet nieuw, maar verdiept wat al oud was. Hij had dingen gezien in dit visioen die hij opschreef. Alles wat hierover gezegd kan worden, moet worden opgevat als een interpretatie. Sommigen interpreteren zijn visie als een weerspiegeling van de kerkgeschiedenis, vooral de eerste paar hoofdstukken over de zeven gemeenten. Anderen interpreteren zijn visie als een weerspiegeling van zijn tijd. Anderen interpreteren deze verhalen als een profetische vooruitblik op een tijd die komen gaat. In sommige Bijbelvertalingen wordt "in de dag des Heren" vertaald als "op zondag". Alles duidelijk? Moet dit allemaal "letterlijk" worden opgevat? Wat wordt precies bedoeld met de term "letterlijk"? Stel dat je zou kunnen beschrijven wat er "letterlijk" staat, dan bevestig je alleen je eigen interpretatie. - Brief aan de Efeziërs
De brief aan de Efeziërs wordt zo genoemd omdat Paulus zich volgens de tekst richt tot de gelovigen "die in Efeze zijn". Het is duidelijk dat de aanduiding "in Efeze" ontbreekt in de oudste manuscripten, maar met de hand naast de tekst in de Codex Vaticanus werd gekrabbeld. De woorden "in Efeze" zijn een latere toevoeging. De brief was, net als veel andere brieven, een rondbrief die door velen gelezen moest worden (vergelijk ook Kol 4:16). Moet of kan ik "in Efeze" nu letterlijk interpreteren, of creëer ik mijn eigen problemen?
Deze paar voorbeelden kunnen worden aangevuld met typische taalkenmerken zoals figuurlijk taalgebruik, poëtisch taalgebruik en dergelijke. Deze voldoen niet aan het doel van "letterlijke" verslaggeving, maar vertellen hun eigen verhaal op hun eigen manier. De Bijbel kent figuurlijke taal, poëzie en andere tekststijlen. Je kunt al aanvoelen dat het woord "letterlijk" niet alles verduidelijkt, maar betekenisloos is zonder verdere uitleg. In plaats van een algemene verklaring met echte geldigheid, wordt de term "letterlijke interpretatie" willekeurig toegepast. Degenen die letterlijk willen interpreteren, gaan selectief te werk. Iedereen die denkt dat alleen een letterlijke benadering van de Bijbel recht doet aan de tekst, is elitair en zelfingenomen. Dat is zeker niet neutraal.
Dit vraagt om voorzichtigheid.
De bedoeling begrijpen
Degenen die de Bijbel "letterlijk" willen begrijpen hebben meestal een prijzenswaardige intentie. We willen God "op Zijn woord geloven" en, net als Paulus in de storm, niet alleen in God geloven, maar God direct geloven, namelijk Hem geloven, d.w.z. geloven wat God zegt (Handelingen 27:25).
De bedoeling is goed. Dit is echter vaak niet wat er gebeurt. De Bijbel "letterlijk" interpreteren betekent meestal alleen maar dat je je eigen traditie serieus neemt. Iedereen die dit openlijk verklaart, voert een authentieke dialoog. Als je echter alleen argumenteert met een ideologisch concept van waarheid, bevestig je alleen maar de traditie. Dit kan worden herkend aan het feit dat de Bijbel niet langer kan worden gebruikt voor correctie. Dat is jammer, want de bijbelse tekst heeft vaak meer te vertellen dan simplistische ideeën kunnen bevatten.
Samengevat: De intentie is goed, maar de uitvoering is vaak ontoereikend en niet neutraal. Een letterlijke interpretatie van de Bijbel is vaak niet mogelijk, want zelfs waar deze vlag wordt hooggehouden, is de benadering niet letterlijk maar selectief.
Conclusies trekken van vandaag naar toen
Als je de Bijbel letterlijk wilt nemen, kun je dat alleen selectief doen. Dat werd hier gedemonstreerd. Maar dat is slechts één kant van de medaille. Er is nog een andere kant die aandacht verdient. Het is dit: Degenen die de Bijbel letterlijk willen begrijpen zijn over het algemeen niet geïnteresseerd in de context van die tijd, maar trekken liever conclusies van vandaag naar de tijd van die tijd.
Met andere woorden, men leidt een oud geschrift af uit het begrip van vandaag, verbiedt zichzelf en anderen om naar de context van die tijd te vragen, omdat dit zogenaamd overeenkomt met ongeloof en liberalisme, en interpreteert de tekst vervolgens volgens de eigen traditie. Men leidt de Bijbel eerst af van zichzelf, van de huidige tijd of van de veronderstelde waarheid, om vervolgens de Bijbel te interpreteren zoals men die eerder heeft gedefinieerd.
Voorbeeld
Een typisch voorbeeld is de evangelische kijk op "homoseksualiteit": het huidige begrip wordt geprojecteerd op teksten uit de Bijbel om vervolgens te zeggen dat de Bijbel homoseksualiteit afwijst. Een meer genuanceerde kijk wordt afgedaan als "liberaal" en een waardevrij onderzoek naar tekst en (toenmalige) context wordt actief gedemoniseerd.
Hier is het onderscheid met dergelijke insinuaties: Kan men de bijbelse verwijzingen gewoon negeren? Natuurlijk! Maar hier is de ongemakkelijke realiteit: niet elke poging om de tekst in de context van die tijd te lezen wordt gekenmerkt door ongeloof, zoals wordt aangenomen. En: wie de tekst analyseert, doet dat om de betekenis te doorgronden. Hierdoor kunnen ook onjuiste aannames worden gecorrigeerd. Dat is het gevaar als je jezelf onderricht. Dit betekent echter niet dat je eindigt met een traditionele kijk of ongeloof. Misschien is de realiteit iets kleurrijker en gewoon anders dan vandaag.
Dus als iemand afwijkt van de aannames van de gemeenschap, betekent dat niet automatisch dat de opvattingen van die persoon verwerpelijk zijn. Het is gemakkelijk om de rollen om te draaien: Iedereen die een eerlijk onderzoek naar de tekst, context en cultuur vermijdt of demoniseert, wordt ervan verdacht de Bijbel niet serieus te nemen.
Het punt is dit: Vragen stellen betekent niet dat je een standpunt hebt ingenomen. Wie onderzoekt, onderzoekt. Niets meer. In een omgeving waar mensen denken in zwart-wit tegenstellingen, is het bijzonder moeilijk om iets te denken of te zeggen zonder onmiddellijke veroordeling. Dus iedereen die ook maar een beetje onderscheid maakt, wordt onmiddellijk beschuldigd van de invloed van de duivel. Dat hoeft niet het geval te zijn.
Bijbeluitleg
Merk op dat dit noch een interpretatie noch een afwijzing is, ik keur niets goed of af. Ik beschrijf slechts mechanismen om met de Bijbel om te gaan. Ik oordeel hier niet over theologie of homoseksualiteit. Ik bewaar deze afstand bewust, niet uit onverschilligheid, maar omdat eerlijk tekstueel werk in eerste instantie vraagt om beschrijving, niet om een onmiddellijk oordeel. Waar ik voor sta is dit:
- Lees de tekst in context en
- probeer de tekst en context te begrijpen als een "eerste lezer in de context van die tijd".
Het lezen van de tekst in context is de basis van elke tekstinterpretatie. Rekening houden met de oorspronkelijke context is een teken van respect voor de tekst. Iedereen die nu schreeuwt en spreekt over "Gods eeuwige woord", dat zonder context van toepassing zou zijn, negeert hoe de Bijbel tot stand is gekomen.
Het is nuttig om terug te kijken naar de oorspronkelijke context, niet uit liberalisme, maar omdat je de tekst serieus neemt. Als je dat doet, leer je misschien iets waar je over na kunt denken. Niet uit ongeloof, maar uit respect. De Bijbeltekst werd niet vandaag geschreven, maar toen. Dat heeft betekenis.
Ik ben voorstander van een tekstimmanente interpretatie, waarbij men vervolgens probeert te begrijpen wat de schrijver en de eerste lezer bedoelden en begrepen. Dat is respect voor de tekst. Iedereen die de oorsprong, de eerste lezers en de context van die tijd negeert, of denkt dat "ware gelovigen door Gods Geest herkennen wat daar bedoeld wordt", projecteert eigen (religieuze) aannames van vandaag op de tekst. Dat helpt niet.
Dit "extrapoleren van vandaag naar toen" is een fenomeen dat niet alleen voorkomt bij evangelicals, maar ook vaak bij progressieven. Ze extrapoleren ook van vandaag naar toen. Ze kunnen conclusies trekken uit hun eigen huidige percepties over een oud geschrift dat ze alleen hebben leren kennen door de ogen van een bepaalde gemeenschap en traditie. Hun eigen negatieve ervaring met dit kerkgenootschap en geloof leidt er vaak toe dat ze andere interpretatiemogelijkheden terzijde schuiven omdat ze de Schrift gelijkstellen aan de fundamentalistische interpretatie. Progressieven lopen het gevaar dat ze alleen de traditie veranderen, maar niet de methode - ze projecteren nog steeds van vandaag naar toen.
Ik kan de psychologische kant van deze afwijzing categoriseren. Wat ik probeer aan te geven is iets anders: het standpunt is misschien niet neutraal. Natuurlijk kun je alles weggooien. Daar is niets op tegen als het de enige optie lijkt te zijn. Maar is dit een absolute waarheid die voor iedereen geldt? Evangelicale zijn vaak ideologisch. Maar progressieven zijn dat vaak ook. Ze zijn misschien hun positie veranderd, maar ze hebben niet echt een nieuw positief uitgangspunt gevonden. Zou het de moeite waard zijn om over na te denken?
Zowel evangelicalen als progressieven trekken conclusies vanuit het heden naar het verleden. Dat kun je wel doen, maar dan doe je geen recht aan de bijbelse tekst. Iedereen die beweert dat "mijn begrip de waarheid is" heeft tegelijkertijd een gedifferentieerde kijk uitgesloten. Jammer. Als ik bedenkingen heb, dan is dat geen relativering van een "absolute waarheid", maar een relativering van mijzelf.
De Bijbel op zijn woord geloven
Ik ben er een voorstander van om de Bijbel serieus te lezen, zelfs als het mijn begrip of dat van de gemeenschap uitdaagt. Hierdoor kan ik leren. Dit is dus het verschil:
- Degenen die de Bijbel letterlijk willen nemen, bedoelen dit meestal positief, maar verwachten vaak niet meer dan een ontmoeting met hun eigen traditie. Het tegenspreken van gekoesterde opvattingen met verschillende bijbelpassages kan verontrustend zijn omdat het vraagtekens zet bij wat we weten.
- Wie met nieuwsgierigheid op het woord let, zal niet altijd de traditie bevestigd vinden, maar kan wel een beter inzicht in de tekst krijgen.
De vraag is dus of men de eigen traditie of de bijbelse tekst belangrijker vindt. Als het het eerste is, dan is elke differentiatie overbodig omdat je je verschanst in je eigen aannames. Als het het tweede is, kun je onderzoek doen en wat je hebt gevonden op een waarde-neutrale manier categoriseren. Dit kan duiden op neutraliteit en nuchterheid, van waaruit men pas tot een evenwichtig begrip en misschien een authentieke aanvaarding van het geloof komt. Er is hier een belofte die spreekt over ervaring:
"Wie op het woord let, zal goede dingen verkrijgen."
Spr 16:20
Dit artikel is na publicatie taalkundig verduidelijkt.