Verzoening in het Nieuwe Testament

Over een wederzijdse verzoening van alle dingen lezen we dit letterlijk bij Paulus (Kol. 1:20). Er zijn meerdere soortgelijke uitspraken, maar vaak met een andere focus. Het gaat bijvoorbeeld om de rechtvaardiging van alle mensen (Rom. 5:18), de redding van alle mensen (1 Tim. 4:9-11) en de opwekking tot leven van alle mensen (1 Kor. 15:22). Ook wordt vermeld dat God op een dag alles in allen zal zijn, en niet slechts iets in enkelen (1 Kor. 15:28).

Deze uitspraken zijn afkomstig van Paulus. We bevinden ons in het Nieuwe Testament, en wel chronologisch gezien na de opstanding. Bij deze uitspraken valt niets verkeerd te begrijpen. Dat ze niet worden begrepen en met vreugde worden omarmd, hangt vaak samen met voorstellingen over de hel. Deze lijken in strijd te zijn met de positieve uitspraken over verlossing, en velen geven er de voorkeur aan om de voorstellingen over de hel zwaarder te laten wegen dan het getuigenis van de Schrift. Maar hoe ziet het getuigenis er in de rest van de Schrift uit? In het licht van de hel-leer zou men denken dat de hel het eigenlijke probleem van de mensheid is. Als dat zo was, zou de hel overal door alle bijbelschrijvers moeten worden genoemd. Dat is echter niet het geval.

In het hele Oude Testament komt noch de hel, noch dreigementen met de hel voor. Ook in het Nieuwe Testament spreekt niemand over een hel. Noch Jezus, noch de apostelen spraken over een hel, ook al gebruiken sommige vertalingen nog steeds het woord ‘hel’. In de brontekst gaat het om andere begrippen die niets gemeen hebben met traditionele opvattingen over de hel. Dat is opmerkelijk. Baart dit je zorgen? Op deze website vind je aparte artikelen over alle typische bezwaren, mocht je meer willen weten.

Voor en na Jezus had niemand het over een hel, zoals de overlevering ons ten onrechte wil doen geloven. Probeer eens een online bijbel te gebruiken en zoek in verschillende vertalingen naar het woord ‘hel’. Al snel zul je merken dat het niet zo eenduidig is als sommigen ons willen doen geloven.

Jezus sprak over de Gehenna, in navolging van uitspraken van de profeten over een messiaans rijk. De twaalf apostelen bleven binnen dit verhaal en alleen Paulus begon iets geheel nieuws. Niemand spreekt echter over een hel of over het feit dat we daaraan zouden moeten ontsnappen. De verlossing waarover de Bijbel spreekt, heeft geen betrekking op een hel, maar op sterfelijkheid en het missen van het doel (of: zonde). Iemand heeft vervolgens de hel in het verhaal geslopen en daarmee het bijbelse verhaal blijvend vervreemd. De gebruikelijke verdachten zijn hier de vroege kerkvaders, die de kerk blijvend hebben beïnvloed met hun ideeën. Het is aan ons om hun inzichten en basisverhalen ook kritisch te toetsen.

Als de hel ontbreekt, stort voor sommigen een geloofsopvatting in, die de ernst van het geloof ontleent aan dreigementen met de hel. De hel heeft echter nooit deel uitgemaakt van de Bijbel. Waarop baseert men dan zijn aannames?

Het begrip van God

Hoe men de Bijbel selectief kan lezen, blijkt goed uit het voorbeeld van de dreigingen met de hel. Deze ideeën voeden het beeld van een wraakzuchtige God, die vergelding zoekt en ongeloof genadeloos bestraft. Er is weliswaar genade en liefde voor iedereen, maar daar zit een houdbaarheidsdatum op. Als die houdbaarheidsdatum is verstreken, gelden noch genade noch liefde, maar volgt er een verschrikkelijk oordeel met een wrede afloop. Dat is althans wat men aanneemt.

Dit is een selectieve interpretatie die voortkomt uit bepaalde tradities en die in de Bijbel bij lange na niet te vinden is. De volgende bijbelpassages illustreren dit wellicht:

«En Jahweh trok voor zijn aangezicht voorbij en riep: Jahweh, Jahweh, een God die barmhartig en genadig is, langzaam tot toorn en rijk aan goedheid en waarheid.»
Ex. 34:6

«Er is niemand zoals U, Heer, onder de goden, en niets is te vergelijken met Uw werken. Alle volken die U hebt geschapen, zullen komen en U aanbidden, Heer, en Uw naam verheerlijken. Want groot bent U en U verricht wonderen; U bent God, U alleen.»
Ps 86:8-10

«Jahweh is barmhartig en genadig, langzaam tot toorn en rijk aan goedheid;
Hij zal niet voor altijd recht spreken en niet eeuwig wrok koesteren.»
Ps 103,8-9

«Maar jij hebt met vele minnaars hoererij bedreven, en toch zou je naar mij terugkeren, spreekt Jahweh.»
Jer 3:5

«Maar U bent een God van vergeving, genadig en barmhartig, langzaam tot toorn en rijk aan goedheid.»
Neh 9:17

«Ga heen en roep deze woorden uit naar het noorden en zeg: Keer terug, afvallig Israël, spreekt Jahweh; Ik zal niet streng naar jullie kijken. Want Ik ben barmhartig, spreekt Jahweh, Ik zal niet eeuwig wrok koesteren.»
Jer 3:12

Er zouden nog veel meer van dergelijke bijbelpassages kunnen worden gevonden, want hier spreken mensen over hun begrip van God. Hun God zal niet eeuwig wrok koesteren, omdat Hij goedhartig is. Dat staat in schril contrast met de kern van de helle-leer, volgens welke God onbarmhartig Zijn gerechtigheid eist en eeuwig wrok zal koesteren. Ik heb vaker meegemaakt dat voorstanders van de hel vervolgens ijverig bijbelpassages aanhaalden die niets meer van liefde en barmhartigheid lijken te weten. Zoiets noemt men selectieve waarneming.

Natuurlijk kan men aanvoeren dat deze bijbelpassages in hun context bijvoorbeeld over Israël of Nineve gaan. Dat doet echter geen afbreuk aan het beeld dat de schrijvers van God hadden. Ze reageren in overeenstemming met hun opvatting. Het feit dat zij God als barmhartig beschouwen, is van belang.

De context

Zowel de schrijvers als de personen over wie geschreven wordt, reageren ook binnen hun eigen context. De uitspraken worden gepresenteerd en gedaan vanuit hun eigen interpretatie. Dat hoeft niet mijn of jouw interpretatie te zijn, maar elke uitspraak heeft ongetwijfeld een betekenis binnen zijn eigen verhaal.

Dat is nu juist het punt: er ontbreekt een context van de hele wereld, zoals die tegenwoordig vaak wordt geïnterpreteerd. Een uitspraak als: „Je moet in Jezus geloven, anders ben je voor altijd verloren, en dat geldt voor iedereen”, die komt in het Oude Testament niet voor. Dat wordt ook niet weggewuifd door te zeggen dat Jezus toen nog niet leefde. Als de hel namelijk pas met Jezus verscheen, waarom kwam hij dan? Zou het niet beter zijn, zoals sommigen hebben geformuleerd, dat de Verlosser helemaal niet had hoeven komen, als de hel pas met hem een realiteit werd?

Wie over een hel spreekt, volgt een traditie en een interpretatie, en niet de uitspraken van de Bijbel.

Bijbelschrijvers waren geen evangelicalen

Noch Mozes, noch Jezus, noch de apostelen, noch de eerste gemeenten waren evangelicalen. Dat is van belang. Wat we over hen lezen, zijn verhalen en geloofsovertuigingen die weinig te maken hebben met de huidige tijd en de hedendaagse geloofsovertuigingen. Ongetwijfeld bedoelt iedereen het goed en beschouwt men de eigen aannames misschien als vanzelfsprekend. Dat zijn ze echter niet. Je hiervan bewust worden, kan een aardverschuiving teweegbrengen in je eigen geloofsbegrip.

De relevante vraag zou kunnen zijn: waarop is mijn begrip van God gebaseerd? Is het gebaseerd op een bepaalde interpretatie van het Nieuwe Testament en op een bepaalde traditie, of heb ik het grondig in de Bijbel nageslagen en dienovereenkomstig genuanceerd?

Verzoening in het Oude Testament

Leert het Oude Testament dat alle dingen met elkaar verzoend worden? Dat is hier de vraag. We hebben al gezien dat de context van groot belang is. Ter vergelijking: je kunt iemand die groenten kookt niet verwijten dat het geen dessert is. Het gaat in dit geval om groenten. Een andere keer misschien om een toetje. Ze mogen niet door elkaar worden gehaald. Evenzo mogen de thema’s in het Oude Testament niet worden verward met de uitspraken van het Nieuwe Testament. Alles hoort in zijn eigen context thuis.

Het Oude Testament is grotendeels gewijd aan het volk Israël. Dat is de uitdrukkelijke context, die we niet zomaar kunnen kapen en voor onze eigen doeleinden kunnen misbruiken. De geschiedenis van het Oude Testament omvat echter ook de rest van de wereld. Het gaat niet alleen om Israël, maar via Israël zouden de volken gezegend moeten worden. Al bij de roeping van Abram lezen we: „In jou zullen alle volken van de aarde gezegend worden“ (Gen. 12:3).

Vanaf dat moment wordt de geschiedenis van Israël omgeven door soortgelijke beloften. Israël was belangrijk, maar niet het doel. Israël moest ook een functie vervullen die tot zegen voor alle andere volken zou leiden. De bekende zendingsopdracht uit Mattheüs 28 herhaalt deze ideeën, zoals die al door de profeten waren uitgewerkt.

Een algehele verzoening wordt in het Oude Testament niet expliciet onderwezen, maar de strekking is duidelijk: gezegend worden, zodat de zegen wordt verspreid.

De goedheid van God

Wanneer veel schrijvers uit het Oude Testament spreken over de goedheid van God en over het feit dat Hij niet eeuwig toornig blijft, is dat een belangrijke constatering. Binnen het kader van het betreffende verhaal en als onderdeel van een groeiend inzicht wordt alleen beschreven wat in deze context van belang is. Andere zaken blijven onvermeld.

Het is duidelijk dat de visie op Israël nooit alleen voor Israël bedoeld was. Alle beloften moesten worden uitgebreid naar alle andere volken. Details ontbraken vaak. Het gaat om de richting, om het doel van de belofte.

Het basisverhaal

Soms krijg je de indruk dat het basisverhaal van de Bijbel uit één enkel verhaal bestaat. Dat klinkt dan zo: „God is altijd dezelfde en Hij handelt altijd op dezelfde manier”. Deze aanname en interpretatie worden versterkt door uitspraken als „De Bijbel is het onfeilbare Woord van God“. Daarmee worden interpretaties gemaskeerd en als goddelijk bestempeld. Dit is een verdraaiing van de uitspraken van de Bijbel. Men neemt de Bijbel niet serieus door er ideologische aannames overheen te leggen.

Het resultaat is dat er vaak een basisverhaal van de Bijbel wordt onderwezen dat op twee pijlers rust:

1. De mens is van nature zondig en heeft verlossing nodig, anders belandt hij in de hel.
2. Deze redding komt voort uit het ‘geloof in Jezus’, een keuze die iedereen in dit leven moet maken.

Beide zijn in deze formulering niet van toepassing. Toch wordt het onderwezen en zelfs voor alle tijden als geldig verklaard. Daarmee gaat men voorbij aan het feit dat de Bijbel enerzijds veel genuanceerder spreekt en anderzijds niet dezelfde punten aan de orde stelt. Men gaat hier uit van traditionele aannames die door mensen zijn bedacht en als ‘waarheid’ over de tekst van de Bijbel zijn uitgespreid.

Basissverhalen zijn belangrijk omdat ze een bepaald perspectief verduidelijken. Een basissverhaal mag echter niet worden verward met de boodschap van de Bijbel. Basissverhalen zijn interpretaties. De bijbeltekst is gewoon de bijbeltekst, ook al zou men daar nog veel vragen over kunnen stellen. Als men aanneemt dat de geschriften van de Bijbel doordrongen zijn van Gods Geest, zoals Paulus tegenover Timoteüs zegt (2 Tim. 3:16-17), dan geldt dat niet voor de interpretaties. Wie dus van mening is dat het geloof zich op de Bijbel moet kunnen beroepen, moet voorzichtig zijn met basisverhalen en vereenvoudigingen.

Basissverhalen verleiden er bijvoorbeeld toe om een algehele verzoening af te wijzen en bewust over positieve uitspraken heen te lezen, ook in het Oude Testament. Als de hel eenmaal is verinnerlijkt, is het meestal moeilijk om afscheid te nemen van dit verhaal. Dit artikel is bedoeld om mensen ervan bewust te maken dat een tekst in zijn context moet worden gelezen en dat het niet overal om hetzelfde basisverhaal gaat. Dit maakt het mogelijk om een genuanceerder perspectief te ontwikkelen. Daardoor wint men aan vrijheid en vertrouwen.

Hoe nu verder?

Hoe kunnen we deze ideeën nu verder uitwerken? Op deze website staan al verschillende themapagina’s met veel artikelen hierover. Hier volgen enkele voorbeelden:

De grootste visie vinden we bij Paulus. Iedereen spreekt vanuit zijn eigen taak. Dat geldt bijvoorbeeld in gelijke mate voor Mozes, Jesaja, Jezus, Petrus en Paulus. Niet overal liggen dezelfde accenten. Paulus spreekt tot alle mensen en vertelt hoe God met iedereen zijn doel bereikt. Het behoort tot zijn taak om dat te zeggen. In het Oude Testament komt dat niet zo duidelijk naar voren, omdat het daar niet tot de taak behoort. De focus lag daar anders.

Waar vinden we informatie over de laatste dingen? De focus op een eindtijd is bijvoorbeeld gebaseerd op teksten uit de profeten en de evangeliën, waarvan de Openbaring een uitbreiding vormt. Daarin gaat het voornamelijk over Israël en de toekomst van Israël. Zoals het bij Abram begon, wordt het hier tot een einde gebracht. Dit heeft niets te maken met de huidige tijd. Het lijkt zinloos om over een eindtijd te spreken, maar daarvoor brieven en boeken te gebruiken die niet over de huidige tijd gaan.

Waar vinden we uitspraken over de huidige tijd? Bij Paulus. Waar wordt er gesproken over een gemeente uit alle volken? Bij Paulus. Deze observaties zijn eenvoudig te begrijpen als je de tekst de ruimte geeft om uit te drukken waarvoor hij bedoeld is.

Niet overal vind je dezelfde uitspraken. Er wordt in de Bijbel weliswaar gesproken over een verzoening van alle dingen, maar dit is in de meeste boeken van de Schrift geen thema. Je vindt deze uitspraak bij Paulus. Dat is veelzeggend. Het heeft echter weinig zin om zijn uitspraken te gebruiken om andere delen van de Bijbel terzijde te schuiven. Elke tekst heeft zijn eigen plaats.