De vanzelfsprekendheid waarmee sommige christenen aannemen dat er een hel is, kan overtuigend lijken. Geloof jij erin? Dan wil ik je graag serieus nemen. Laten we erover praten. Laten we aannemen dat er een hel is. Maar dan wil ik het ook kunnen testen. Wat kom ik tegen tijdens een test?

Het woord hel

Waar vind je het woord "hel"? Alleen in sommige en niet in alle vertalingen. Hoe dichter een vertaling bij de grondtekst wil blijven, hoe sneller de vertaling "hel" uit deze vertaling verdwijnt.

Je moet echter ook bedenken dat Jezus en de apostelen geen modern Duits, Engels of Nederlands spraken en dat er in de oorspronkelijke taal van het Nieuwe Testament geen woord voor hel bestaat. In de opvatting van veel mensen staat het woord "hel" voor een reeks interpretaties, voor een bepaald idee. Dit is echter minder duidelijk als we de betreffende vertaling vergelijken met de Griekse grondtekst van het Nieuwe Testament.

Een vergelijking laat zien dat het woord "hel" geen duidelijk equivalent heeft in de Griekse grondtekst. De ideeën die wij tegenwoordig associëren met de hel stammen niet uit de tijd van het Nieuwe Testament. Waar de hel in sommige vertalingen nog wel wordt genoemd, staan in de grondtekst andere woorden. De ene keer wordt het Griekse woord "Hades" vertaald als hel, de andere keer als "Gehenna" of "Tartaroo". Het is nogal chaotisch, inconsistent en onsamenhangend. Als verschillende woorden allemaal als "hel" worden vertaald, lijkt dat vreemd omdat de oorspronkelijke verschillende woorden in het Nieuwe Testament heel verschillend werden gebruikt. Degenen die "hel" vertalen doen dat op basis van bepaalde theologische tradities, niet op basis van de grondtekst.

Geen enkel woord in de grondtekst kan consequent vertaald worden als "hel". Er is geen enkel woord in de grondtekst dat overeenkomt met deze helletraditie. De Bijbel kent geen woord voor "hel" in de grondtekst. Slechts enkele vertalingen spreken daarom van een hel. De verschillen moeten opvallen en je afvragen.

Het wordt nog vreemder als je verschillende Bijbelvertalingen met elkaar vergelijkt. Hoe dichter een Bijbelvertaling bij de grondtekst wil blijven, hoe sneller het begrip "hel" uit de Schrift verdwijnt. Men leest minder of helemaal niet over de hel, maar verwijst direct naar de grondtekst. In plaats van "hel" verschijnt vaak een directe verwijzing naar de grondtekst. Hier zijn enkele voorbeelden van Duitse vertalingen:

• Openbaring 20:14, in de context van het laatste oordeel voor de grote witte troon
  Elberfelder schrijft Hades (dit woord staat in de grondtekst)
  Luther 2017 schrijft: Hel (waarom?)
  Schlachter 2000 schrijft: Dodenrijk (gebaseerd op Griekse ideeën?).
• Lucas 16:23, in de gelijkenis van de rijke man en Lazarus
  schrijft Elberfelder: Hades (dit woord staat in de grondtekst)
  Luther 2017 schrijft: Hel (waarom?)
  Schlachter 2000 schrijft: Dodenrijk (gebaseerd op Griekse ideeën?).

Het punt is dit: Wie bepaalt de vertaling en waarom deze verschillende woordkeuze? Als je in de grondtekst "Hades", "Gehenna" of "geworpen in Tartarus" leest, dan zijn dat niet dezelfde dingen in de Bijbel. Ze zijn verschillend en daarom worden ze met verschillende woorden aangeduid. Waarom zouden ze op één hoop worden gegooid en op een gestandaardiseerde manier worden vertaald? Dezelfde Griekse woorden worden niet altijd met dezelfde Duitse woorden vertaald. De vertaling is selectief. Dat is arbitrair. Voorbeeld:

• Handelingen 2:27 (het Griekse woord "Hades")
  Elberfelder schrijft: Hades
  Luther 2017 schrijft: Koninkrijk van de dood
  Schlachter 2000 schrijft: Koninkrijk van de dood
• Luk 10:15 (het Griekse woord "Hades")
  Elberfelder schrijft: Hades
  Luther 2017 schrijft: Hel
  Schlachter 2000 schrijft: Dodenrijk.

Luthers vertaling schrijft dus "koninkrijk van de dood" en "hel" voor hetzelfde woord "Hades". Waarom is dat? Het wordt duidelijk dat de vertalingen het niet met elkaar eens zijn. Geen enkele hel kan worden verklaard op basis van één vertaling. Op basis van de grondtekst is er geen woord dat overeenkomt met de traditionele hel. Het wordt ook interessant als je de drie oorspronkelijke termen op zichzelf bekijkt en alle bijbelpassages analyseert waarin ze worden genoemd. Geen van deze termen vertoont het beeld van de heltraditie van veel christelijke gemeenschappen. Dat zou je wakker moeten schudden.

Als ik als christen geloof dat mijn overtuigingen gebaseerd moeten zijn op de Bijbel, dan kan ik deze bevindingen niet zomaar van me afschudden zonder mijn christen-zijn in twijfel te trekken. Het kan zijn dat je ontdekt dat je uitgaat van traditie in plaats van de Bijbel. Deze ontdekking kan als een aardbeving zijn voor je eigen overtuigingen. Respect als je ermee om durft te gaan!

De hel van traditie

Niemand in de Bijbel spreekt over de hel. De hel als idee en plaats van Gods straf en gerechtigheid ontstaat pas veel later. Het wordt dan gekoppeld aan bijbelteksten als een verzameling ideeën, hoewel de teksten zelf over iets anders spreken. De hel wordt dus geprojecteerd op de Bijbel en degenen die eraan gewend zijn lezen het weer voor. Er is geen rechtvaardiging voor een hel in de Bijbel, maar gewoonte en traditie noemen steeds dezelfde teksten totdat mensen geloven dat daar een hel wordt onderwezen.

De hel wordt vandaag de dag dus in stand gehouden door middel van cirkelredeneringen: Eerst wordt het idee van de hel op de Bijbel geprojecteerd om vervolgens naar de vooraf bepaalde verklaringen te verwijzen en te zeggen: "kijk, daar staat het!". Maar nee, het staat er niet als je deze teksten in hun eigen context interpreteert. Dat is het probleem.

De hel van de traditie wordt ook gerechtvaardigd door vele ondersteunende ideeën. Zo is er het idee dat Gods rechtvaardigheid de hel praktisch vereist, omdat de rechtvaardigheid anders nooit zal worden bereikt. Kritisch genoeg wordt Gods rechtvaardigheid per definitie niet bereikt in een "eeuwige" hel. De eeuwigheid van de hel maakt het onmogelijk om Gods rechtvaardigheid te bereiken. De hel is daarom nooit een oplossing voor de rechtvaardigheid van God. Hellemensen kennen blijkbaar de gerechtigheid van God niet, die Hij al aan het kruis heeft bereikt. Het wordt "Gods gerechtigheid" genoemd, die wordt verkondigd in de Blijde Boodschap (Rom 1:16-17; Rom 3:21 e.v.). De hel van de traditie is de verbastering van Gods genade.

De hel van de traditie maakt deel uit van een groter kaartenhuis van aannames die niet in de Bijbel te vinden zijn, maar daar absoluut in moeten staan. Denk bijvoorbeeld aan ideeën als de "absolute vrije wil van de mens" en "moeten geloven om gered te worden". Deze ideeën zijn conclusies uit de traditie, meer niet. Het zijn geen Bijbelse principes, nog minder worden ze in de Bijbel uitgelegd. Het zijn fantasievolle formuleringen uit de tradities waarmee velen opgroeien.

Iedereen die de hel wil overwinnen en de Bijbel zelf in twijfel wil trekken, kan dat doen. Maar wat in twijfel wordt getrokken is niet alleen het idee van de hel zelf, maar ook verwante doctrines, zoals de absolute vrije wil van de mens, waar de Bijbel niets over zegt. Daarom kan een kaartenhuis instorten en wordt er niet zomaar één kaart vervangen.

De hel van de zelfingenomen

Ongemakkelijk maar vaak begrijpelijk: Hellemensen komen vaak arrogant, zelfingenomen en veroordelend over. De hel-liefhebbers zelf zullen natuurlijk nooit naar de hel gaan, maar zijn ervan overtuigd dat anderen die het anders zien, helemaal geen gelovigen kunnen zijn. Het geloof in de hel wordt een maatstaf voor orthodoxie, een afbakeningsmechanisme en een criterium voor uitsluiting.

Het klinkt misschien absurd, maar iedereen die twijfels heeft over de hel op basis van Gods genade kan door zijn eigen gemeenschap een ultimatum worden gesteld. Je moet of toegeven op dit punt van de leer of de gemeenschap verlaten. Het geloof in de hel wordt hier een teken van "correcte leer". Wat de geloofshouding van de gemeenschap kenmerkt, verschijnt daar: Arrogantie, eigengerechtigheid en veroordeling van anderen. Dit is niet verenigbaar met de genade van God in Christus Jezus.

Als de hel geen teken van orthodoxie is omdat het geen plaats heeft in de Bijbel, waarom zouden we ons dan niet verheugen over dit nieuwe inzicht en perspectief? Zou dat niet veel meer in overeenstemming zijn met genade?

De zelfingenomen rechtvaardigen weerstaan genade omdat genade geen verdienste kent. De zelfingenomen rechtvaardigen vertrouwen op hun eigen prestaties en eisen hetzelfde van anderen. Genade moet buiten de deur blijven. Maar dat is religie, geen geloof. Zij die geloven verheugen zich in de gerechtigheid die God heeft gevestigd en zeggen met Paulus:

"Maar alles uit God, die ons met Zichzelf verzoend heeft door Jezus Christus en ons de bediening der verzoening gegeven heeft, namelijk dat God in Christus de wereld met Zichzelf verzoend heeft, hun schuld hun niet toerekenende, en ons het woord der verzoening gegeven heeft."
2 Korintiërs 5:18-19

Geen hel

De Bijbel kent geen hel. Zij die vasthouden aan een hel houden vast aan een traditie en sluiten zich af van het getuigenis van de Bijbel. Zelfingenomen predikers van de hel kunnen verleiden, maar ze kunnen mensen op de lange termijn niet overtuigen. Genade spreekt anders. Goed nieuws of bedreigend nieuws is hier het verschil. Wat kies jij?