Niet iedereen denkt zoals ik

Wat denk ik zelf? Hoe geloof ik? Wat is belangrijk voor mij? Deze vragen staan niet op zichzelf. Als je alleen al de moed hebt om anderen naar hun gedachten, gevoelens en ideeën te vragen, kun je iets ontdekken, namelijk hoe anders je bent. Want ik denk en voel alleen mezelf en alle anderen doen hetzelfde.

Of, zoals Oscar Wilde ooit zou hebben gezegd: "Wees jezelf, alle anderen zijn al bezet". En: "Onthoud altijd dat je absoluut uniek bent. Net als iedereen" (misschien naar Jim Wright). Het unieke van ons bestaan betekent natuurlijk dat we, hoewel we over onderwerpen kunnen praten, vaak verschillende meningen hebben.

Niet iedereen denkt zoals ik, of sterker nog: niemand denkt zoals ik. Als dat waar is, wat betekent dat dan voor mijn overtuigingen? Hoe realistisch is het idee dat iedereen in mijn gemeenschap "hetzelfde denkt"?

Wat heeft de meeste invloed?

Onze verschillende achtergronden leiden tot verschillende verwachtingen en oordelen. Dit geldt natuurlijk ook voor onze overtuigingen. Zelfs als sommige gemeenschappen vasthouden aan een uniforme benadering en de waarheid als ondubbelzinnig definiëren, kan dit niet verhullen dat iedereen deze "ondubbelzinnige waarheid" met zijn eigen ogen ziet en individueel interpreteert.

Sommige mensen zijn meer logisch ingesteld. Anderen zijn meer emotioneel ingesteld. Weer anderen vertrouwen vooral op zichzelf en weer anderen op God. Sommigen dringen aan op aanbidding in kerkdiensten om er helemaal in op te gaan, terwijl dit voor anderen te veel lawaai en stimulatie is. Dit vormt wat je kunt absorberen.

De uitgangspositie is voor iedereen anders. Iedereen maakt ervan wat hij kan. Dat is persoonlijk en ook een persoonlijke keuze.

Afscheid van oude ideeën

Mensen komen in het reine met zichzelf en hun ideeën. Wanneer mensen afscheid nemen van oude ideeën, kan dat om heel verschillende redenen gebeuren. Sommigen hebben misschien ontdekt dat de overtuigingen uit het verleden geen recht doen aan de huidige werkelijkheid. Men ontdekt bijvoorbeeld dat een doctrine over de hel niet gebaseerd is op de Bijbel, maar er slechts op geprojecteerd is. Dit kan veel vragen oproepen en leiden tot een verlangen om oude overtuigingen te vervangen door nieuwe. Maar hoe werkt dat?

Je kunt het je misschien zo voorstellen:

Als voorbeeld wil ik een korte formule gebruiken: "1 + 1 = 3″. Deze formule zal ooit erkend worden als gebrekkig. Misschien is het een oude doctrine die zo negatief opvalt. Misschien is het ook een waargenomen dissonantie in de aard van de gemeenschap. Wat de wrijving ook veroorzaakt, het is op zoek naar verbetering. Stel je nu twee mensen voor:

• Persoon A: Deze persoon ziet in dat de formule niet klopt, verwerpt deze en gaat op zoek naar een betere formule.
• Persoon B: Deze persoon voelt zich ongemakkelijk bij deze formule, verwerpt het en gaat op zoek naar een beter gevoel.

De nieuwe formule

Nu ontdekken beide mensen een nieuwe formule: "2 + 2 = 5″. Het wordt misschien gepredikt en geleefd in een andere omgeving. Mensen hebben een positieve houding. Er gebeurt iets verbazingwekkends met deze formule: iedereen reageert er anders op.

• Persoon A: Deze persoon realiseert zich dat de formule ook onjuist is en gaat opnieuw op zoek naar een betere formule.
• Persoon B: Deze persoon herkent de formule niet, maar het betere gevoel dat ermee gepaard gaat en voelt zich (tijdelijk) begrepen.

We reageren verschillend op overtuigingen en hun effecten. Ik heb zelf de neiging om mezelf te herkennen in deze "persoon A". Dat is mijn kracht en natuurlijk ook mijn zwakte. De samenhang van deze formule is voor mij belangrijker dan het gevoel, omdat ik inzie dat het gevoel alles met deze formule te maken heeft. Als ik een slecht gevoel herken, zoek ik naar de reden ervan. Dat is de gebrekkige formule. Ik zie hoe inconsistent deze leer is in vergelijking met het Bijbelse verhaal en welke verwoestende gevolgen een doctrine van de hel heeft op het leven van veel gelovigen.

Als ik een nieuwe formule tegenkom, vraag ik me af of deze formule beter werkt. Ik probeer me de gevolgen voor te stellen. Als ik weer tegenstrijdigheden herken, zal ik de nieuwe formule niet kunnen accepteren. Een positief gevoel dat mensen hebben bij de nieuwe formule overtuigt mij niet. Ik heb iets anders nodig: consistentie van redeneringen en contexten in de Bijbel, evenals een nuchtere basis. Ik hoop dat dit zal leiden tot een beter gevoel. Ik wil niet de symptomen veranderen, maar de bron van de ontsteking van slechte gevoelens wegnemen. Goede gevoelens, concludeer ik, zouden dan hieruit moeten voortkomen.

Meer concreet: Ik zie in veel evangelische kerken biblicisme gepraktiseerd. Het is een geloofshouding die voortkomt uit bepaalde ideeën en leringen. De gevolgen van deze ideeën zijn voor veel mensen verwoestend. Ik werd niet alleen achterdochtig ten opzichte van de leringen en ideeën, maar ook geschokt door de gevolgen. Ik zag ze bij mezelf en herkende ze in gesprekken met anderen. Omdat ik beïnvloed was door deze bijbelse leer, stond ik dicht bij de situatie. Ik wist uit ervaring waar deze gevoelens en concepten vandaan kwamen. Zou ik dit kunnen heroverwegen? Ik deed het op deze manier: Ik probeerde de Bijbel als referentiepunt te houden en me af te vragen of deze bijbelse ideeën uit de Bijbel kwamen. Steeds weer realiseerde ik me dat de Bijbel niet zo bekrompen denkt, dat noch Jezus noch Petrus noch Paulus evangelisch waren, en dat de Bijbel een bevrijdende boodschap had. Ook ik was, net als persoon B, op zoek naar een beter gevoel. Mijn tactiek was echter om de Bijbel eerst opnieuw te leren lezen in plaats van er van meet af aan een bijbelse visie op te leggen. Het feit dat dit mogelijk was, laat de andere aard van de Bijbelse boodschap zien. Ik was in staat om op een nuttige manier met de Bijbel bezig te zijn zonder primair ideologische ideeën de overhand te laten krijgen. Het werkt ook zonder ideologie of doctrine. Dat was voor mij een grote ontdekking.

Mensen zoals "Persoon B" zagen de oorspronkelijke situatie vooral in termen van hun gevoelens. Het gevoel kwam overeen met een negatieve ervaring. Met de nieuwe formule daarentegen lijkt het gevoel juist te zijn. Dit lag niet aan de formule, maar aan de gemeenschap en de mensen die deze formule steunden. Aan de inconsistentie in de nieuwe formule wordt daarom niet veel gewicht toegekend. Er is nooit gezocht naar bijbelse rechtvaardiging of overeenstemming. De nieuwe formule kan dus, ondanks haar inconsistentie, een positief gevoel met zich meedragen. Degenen die op zoek zijn naar een beter gevoel kunnen dan zeggen: Dit is goed voor mij.

Deze mensen komen uit dezelfde oorspronkelijke situatie, maar hebben toch verschillende zorgen. De oplossing en verlossing van de oude manier van denken volgt verschillende criteria. Dit is een van de redenen waarom deconstructieprocessen verschillend verlopen en reconstructie er anders uit kan zien. Ik denk ook dat elk van deze mensen blinde vlekken heeft. Dat zeg ik dus ook over mezelf. Niemand is "aangekomen", ze zijn allemaal nog onderweg. Daarom is een bewust gecultiveerde leercultuur een verrijking, omdat je over je eigen grenzen heen leert kijken. Het leven, het geloof, alles wordt rijker en authentieker.

Bewuste heroriëntatie

De vraag voor deze post is: "Wat voor denker ben jij?". Er is meer dan één soort. Wat is belangrijk voor jou als je op zoek bent naar verbetering? Wat zijn de redenen dat iets "onlogisch" aanvoelt en wat is er nodig om het "coherent" te maken? Vragen als deze kunnen je helpen om je eigen zorgen beter te begrijpen en om neutraal te blijven in een gesprek; de ander heeft waarschijnlijk een andere kijk en zijn eigen redenen voor zijn mening.

Een bewuste heroriëntatie is actief. Dit betekent dat je zelf aan het roer staat. Wat wil ik/jij geloven en waarom? Wat doet dit met mij/jou en waarom is het belangrijk voor mij/jou?

Heroverweging als continu proces

Er is hier nog een verschil: heroverweging is niet eenmalig. We denken allemaal voortdurend na, zelfs als we daar niet bewust voor kiezen. We leven, worden ouder, komen in nieuwe levenssituaties terecht. Deze leiden allemaal tot evaluaties van eerdere gevoelens en indrukken. Ze stellen eerdere ideeën op de proef. Werken ze nog? Je kunt een punt bereiken waarop je opnieuw moet nadenken. Het zijn de levensomstandigheden en ervaringen die ervoor zorgen dat je dit doet.

Jeremia zegt bijvoorbeeld:

"Keer terug, opdat ik terugkeer, want U bent Jahweh, mijn God."
Jer 31:18

Jezus zegt herhaaldelijk:

"Bekeert u!" (of: Bekeer je! In het Grieks: metanoia, heroverwegen, altijd met concrete stappen in het dagelijks leven)
Mt 4,17

En Paulus dringt er zelfs op aan dat we onszelf moeten laten vernieuwen:

"En wordt niet gelijkvormig aan deze wereld, maar wordt veranderd door de vernieuwing van uw denken, opdat u beproeft wat de goede, welgevallige en volmaakte wil van God is."
Rom 12:2

Heroverwegen is dus niet vreemd, maar normaal. Ik ben me ervan bewust dat elk van deze citaten zijn eigen specifieke context heeft. Mijn punt hier is niet over deze contexten, maar over het feit dat deze gelovigen niet uitgingen van continuïteit van kennis. Verandering en een nieuwe richting hoorden erbij, waren soms onvermijdelijk. Radicaliteit lag niet in starheid, maar in de vrijheid om zich opnieuw te oriënteren. Dat is opmerkelijk.

Het is vooral nuttig om te beseffen dat een "absolute waarheid" niet afhankelijk is van mijn ideeën. Ik zeg dit zo neutraal mogelijk: je hoeft niet eens in God te geloven om de waarde van heroverweging te begrijpen. Als er een God is, wat ik hier aanneem, dan overstijgt deze God mijn ideeën. Als je niet in een God gelooft, kun je je dit nog steeds voorstellen als een neutraal concept. Er is een verschil tussen schepper en schepping - ze hebben met elkaar te maken, maar mogen niet met elkaar verward worden. God is onbeperkt, terwijl ik beperkt ben. Waar ik ook sta met mijn besef: dit is de enige uitgangspositie voor duurzame verandering. Herbezinning is goed, noodzakelijk en onderdeel van mijn mens-zijn en mijn geloof. De enige vraag is hoe ik ermee omga.

Mijn eigen beperkingen betekenen dat ik kan leren. Ik zou er nu aan toe willen voegen dat ik zelfs "moet" leren als ik mijn leven wil vervullen. Ik moet in het reine komen met mijn leven, mijn ideeën en overtuigingen. Blind vertrouwen helpt niet omdat het de realiteit van mijn leven niet kent. Maar als ik bewust als mens in dit leven wil staan, opent zich voor het eerst de mogelijkheid om het getuigenis via de bijbelteksten te herkennen en me vervolgens af te vragen: Wat heeft dit met mij te maken?