Het is natuurlijk het makkelijkst om gewoon te beginnen met een lijst van overtuigingen waar je het mee eens of oneens kunt zijn. Zo’n lijst kan zonder rechtvaardiging, zonder verdieping en ook zonder groei. Het wordt veel uitdagender als we nadenken over ons geloof.

Het kan ook een noodzakelijk proces zijn. Dit is het geval wanneer eerdere ideeën niet langer volstaan en nieuwe horizonten moeten worden verkend. Daarbij kun je oude ideeën achter je laten. Dit wordt deconstructie genoemd. Het gevaar bestaat dan dat waardevolle ideeën worden weggegooid, samen met problematische benaderingen. Je kunt dit proberen te vermijden.

Het kan ongeveer zo gaan: "Ik geloofde ooit dit en dat, maar het bleek een misleidende leer te zijn. Of: Ik voelde me ongemakkelijk in een eerdere situatie of gemeenschap en wil nu op zoek naar een nieuwe situatie of gemeenschap". Anderen zeggen: "Ik voel me verraden door oude ideeën en houd voorlopig afstand".

Tot nu toe gaat het goed. Dit is een authentieke verklaring. Er zijn twee dingen voor nodig: ten eerste het besef dat iets niet goed voelt en dat je op weg wilt gaan. Ten tweede is er moed voor nodig om daadwerkelijk op weg te gaan. Ik heb respect voor iedereen die dat durft.

Jobs geloof en ervaring

Het boek Job vertelt het verhaal van Job, die wordt afgeschilderd als een rechtvaardig man. Bijna iedereen kent het verhaal van hoe hem dan rampspoed overkomt en zijn geloof op de proef wordt gesteld. Het verhaal is onthullend omdat het Job’s geloof als veranderlijk afschildert. Zijn pijnlijke ervaringen lijken niet te passen bij zijn eerdere overtuigingen. Volgens zijn eigen ideeën heeft hij alles goed gedaan.

De volgende zin na zijn eerste reacties is memorabel: "In dit alles zondigde Job niet en schreef hij God niets ongerijmds toe" (Job 1:29, vgl. Job 2:10). Kunnen we hier nu horen dat Job nog steeds een vorm van geloof en vertrouwen heeft, hoewel dit alleen indirect kan worden afgeleid? Hadden zijn pijnlijke ervaringen hem aan het wankelen gebracht en stond hij nu in een niemandsland van onzekere ideeën over God?

Differentiaties in het verhaal zijn belangrijk. Ze wijzen op ideeën met meerdere lagen. Het boek Job vertelt het verhaal van een man en benadrukt een ontwikkeling. Er zijn verschillende voorbeelden van zulke ontwikkelingen in een persoon en in zijn overtuigingen. De apostel Paulus zou een ander prominent voorbeeld zijn. Zulke voorbeelden kunnen ons bemoedigen als overtuigingen om ons heen star lijken. We kunnen op deze verhalen wijzen en zeggen dat verandering goed kan zijn.

Elihu brengt een nieuw perspectief

De eerste 31 hoofdstukken vertellen over dialogen die Job had met enkele vrienden en met zijn vrouw. Geen van hen had een antwoord. Het keerpunt komt echter in hoofdstuk 32 met Elihu. Hij brengt een nieuw perspectief in de dialoog en spreekt alle voorgaande sprekers tegen. Hij zegt bijvoorbeeld: "God is verhevener dan de mens" (Job 33:12).

Je zou ook kunnen zeggen dat Elihu alle religiositeit en menselijk oordeel wegneemt en stelt dat mijn mening weinig telt als we het over God hebben. God is verhevener dan een mens. Elihu spreekt over een beeld en begrip van God dat nog niet eerder is genoemd. Het is waarschijnlijk een deel van de kernboodschap van het boek, en Job wordt er stap voor stap naartoe geleid.

Elihu neemt echter geen blad voor de mond en zegt bijvoorbeeld: "En zo opent Job tevergeefs zijn mond, woorden opstapelend zonder kennis" (Job 35:16). Dit was geen vriendelijke of vrome toespraak. Het punt is waar Elihu op wijst: God en de mens zijn verschillend. Nu kan iemand tegenwerpen dat het deze concepten van God zijn die niet langer bevestigd kunnen worden.

Maar dezelfde uitspraken kunnen ook op een andere manier geïnterpreteerd worden en er kan gesteld worden dat Elihu een nieuw inzicht verschafte. Dan gaat het niet om Elihu’s beeld van God, dat moet worden aanvaard of verworpen, maar om de differentiatie die zijn toespraak mogelijk maakte. Hij spreekt over iets dat nog niet genoemd is in de vele discussies in het boek. Dit maakt een nieuw perspectief mogelijk. Dit is positief, niet vanwege het standpunt, maar vooral vanwege de mogelijkheid om anders te mogen denken.

De volgende stap is natuurlijk om je te realiseren dat je de nieuwe kijk "goed" of "niet nuttig" vindt. Dit is persoonlijke verwerking. Het onderscheid ligt echter in het feit dat je het mechanisme van ontwikkeling zijn gang laat gaan zonder meteen alles op jezelf af te schuiven. Je kunt iets leren van het proces. Het proces hoeft niet te leiden tot reflexieve aannames of afwijzingen. Je kunt er even bij stilstaan en overwegen wat je aan een nieuw perspectief hebt.

Religiositeit kan worden gezien als een menselijk streven. Het is de menselijke poging om betekenis aan het leven te geven. Zelfingenomenheid en arrogantie beginnen hier. Ze uiten zich door vermeende kennis van God. Religiositeit gebruikt alleen overtuigingen om het zelf te definiëren. Levend geloof definieert zichzelf anders. Mijn ideeën over God spreken niet over Hem, maar alleen over mij. God wordt niet gedefinieerd door mijn vrome ideeën. Dat is heel ontnuchterend.

Dus als God en de mens verschillend zijn, kan de inhoud van mijn geloof herontdekt worden. Dit is een startpunt voor een nieuw perspectief. Dat is wat er gebeurde met Job.

God spreekt

Aan het einde van Elihu’s toespraak spreekt God zelf "uit de storm" (Job 38:1). De toespraak van God die hier begint is gedenkwaardig en overweldigend. De eerste vraag aan Job is:

"Waar waren jullie toen Ik de grondvesten van de aarde legde?"
Hoi 38:4

Waar ben je geweest, Job? De vraag verduidelijkt een relatie. Job en zijn vrienden spraken over God vanuit hun eigen ervaring. God zelf verduidelijkt het verschil tussen God en de mens met de eerste vraag. Het perspectief verduidelijkt het verschil om een basis voor realiteit te hebben. Job was er natuurlijk niet bij toen God de aarde stichtte. Dit is precies het punt waar we op moeten letten. Job en God kunnen niet met elkaar vergeleken worden.

Degenen die hun overtuigingen deconstrueren kunnen tegenwerpen dat het juist deze overtuigingen zijn die dringend overboord gegooid moeten worden. Dan kan de poging om helemaal niet meer te luisteren groot zijn. Het gaat mij hier echter vooral om de ontwikkeling in de geschiedenis en wat daaruit is voortgekomen. Het huidige punt in dit verhaal is dat God tegen Job zegt dat hij beter moet onderscheiden, beter moet differentiëren.

Jobs verandering in geloof

Gedurende een paar hoofdstukken spreekt God tot Job en laat hem zien wat Job niet weet en niet kan. Dit is een zeer nuchtere inventarisatie. De slotzin van deze toespraak luidt:

"Wil de berisper gelijk krijgen met de Almachtige? Wie God terechtwijst, antwoord hem!"
Hoi 39:32

Job heeft geluisterd. Hij heeft geen antwoord en zegt:

"En Job antwoordde Jahweh en zei: ‘Zie, ik ben te klein, wat zal ik U zeggen? Ik leg mijn hand op mijn mond. Eenmaal heb ik gesproken, en ik zal niet meer antwoorden; en tweemaal, en ik zal het niet meer doen."
Job 39:33-35

Jobs eerdere overtuigingen hadden de test van deze confrontatie niet doorstaan. Het nieuwe inzicht van deze toespraak benam hem de adem. Eerst is hij sprakeloos.

De nieuwe realisatie

Job liet een verandering zien. Maar dat was niet genoeg. Sprakeloosheid is niet genoeg.

"En Yahweh antwoordde Job uit de storm, en zeide: Gord uw lendenen als een man; Ik zal u vragen, en gij zult mij onderwijzen."
Job 40:1-2

God daagt Job direct uit om een antwoord te formuleren. De overtuigingen uit het verleden worden niet opgelost door halve bekentenissen. Deze uitdaging aan Job duurt twee hoofdstukken. Dan, in hoofdstuk 42, volgt Jobs antwoord:

"En Job antwoordde Jahweh en zei:
Ik weet dat je tot alles in staat bent en dat geen enkele poging je kan worden ontzegd. Wie is hij die zonder kennis raad verbergt? Zo heb ik geoordeeld wat ik niet begreep, dingen die te wonderlijk voor mij waren om te weten. Luister en ik zal spreken; ik zal u vragen en gij zult mij onderwijzen! Met het gehoor van het oor had ik van u gehoord, maar nu heeft mijn oog u gezien. Daarom verafschuw ik mijzelf en bekeer mij in stof en as."
Hoi 42:1-6

Jobs zelfrealisatie was: "Ik heb dus geoordeeld over wat ik niet begreep". Zijn realisatie was een afscheid van zijn eigen beslissingsbevoegdheid en oordeel. In plaats daarvan wil hij God vragen en zoekt hij instructies van Hem. Dat is nieuw. Zijn eerdere religieuze ideeën en handelingen waren niet genoeg geweest. Zijn eerdere inzichten werden op de proef gesteld door de ervaring van het lijden en er kwamen geen antwoorden. Alleen de ontmoeting met God zelf bracht het keerpunt in dit verhaal. Geïnitieerd door Elihu’s toespraak, kwam het besef door de ontmoeting met de God die hij beschuldigde van onrecht. "Met het gehoor van het oor had ik van u gehoord, maar nu heeft mijn oog u gezien. Daarom verfoei ik mijzelf en bekeer mij in stof en as."

Waar geloof op gebaseerd is

Wat wil het boek Job overbrengen? Dat is mijn eerste en voor mij belangrijkste vraag. Ik zie een man die in zijn eigen verbeelding geen antwoord heeft op de tegenspoed die hem is overkomen. Een directe ontmoeting met God deed hem beseffen dat God en mensen verschillend zijn. Dat veranderde alles voor hem.

Het boek beschrijft een diepgaande verandering in de overtuigingen van Job. Als we ons voorstellen dat dit verhaal werd geschreven in een diep religieuze wereld, dan stelt het in die context bijzonder moedige vragen. Het is ook een soort gids door verschillende interpretaties en overtuigingen.

Jobs vrouw had al opgemerkt dat Job zijn ideeën moest opgeven en sterven: "Toen zei zijn vrouw tegen hem: ‘Houd je nog steeds vast aan je perfectie? Doe afstand van God en sterf!" (Job 2:9). Zo zou je ook kunnen reageren. Maar hoe goed waren de gesprekken, de toespraak van Elihu en uiteindelijk de toespraak van God. Ze droegen er allemaal toe bij dat Job niet langer vasthield aan zijn eigen volmaaktheid, God niet verloochende en stierf.

In plaats daarvan heeft hij een veel nederigere en gedifferentieerde houding aangenomen. Is dat onze houding of de mijne? Misschien niet, maar de verandering in het boek is merkbaar en begrijpelijk. Het was veel gedifferentieerder dan de verloochening van God die zijn vrouw had voorgesteld. Misschien kunnen we ook in het algemeen erkennen dat ideeën over geloof rijpen en bloeien in en door onze ontmoetingen. Want geloof is niet iets dat je alleen leeft en leert.

Het idee van God hangt niet in een vacuüm, maar leeft van ontmoetingen. Dit moet worden overwogen. Alleen zo, in een persoonlijke ontmoeting, kan de werkelijkheid van God ervaren en beleefd worden. Bedenk dat God onzichtbaar is. Een persoonlijke ontmoeting is daarom niet te vergelijken met iets dat we in deze wereld als een ontmoeting beschrijven.

Het is anders. Nogmaals, het lijkt veel gemakkelijker om een lijst van ideeën te accepteren om erbij te horen of om het idee van God helemaal los te laten. Het lijkt mij dat veel mensen voor één van deze opties kiezen. Paulus daarentegen spreekt over een geloofsmysterie (1 Timoteüs 3:9). Geloof is echt, maar op een verborgen manier, herkenbaar in leven en ervaring.

Consequent: de ontmoeting met God, hoe je die ook formuleert en visualiseert, staat daar centraal. Ik bedoel niet "mijn idee van God" of "jouw idee van God", maar "God". Mijn of jouw ideeën over God definiëren Hem niet. Daarom is de directe ontmoeting de enige authentieke mogelijkheid. Je kunt proberen te begrijpen wat dit betekent in de geloofsgetuigenissen in de Bijbel of van mensen vandaag. Het is duidelijk dat we worden opgeroepen om te luisteren, na te denken, onszelf te leren vertrouwen en, indien nodig, nieuwe wegen te verkennen.

Vragen

• Wat is het doel van het boek Job?
• Hoe zouden mensen het toen geïnterpreteerd hebben?
• Beschrijf het verschil tussen God en mensen (losjes gebaseerd op Job)
• Heb je geloofsvragen? Welke?
• Heb je iets aan dit artikel gehad? Wat zie je anders?
• Welke rol spelen overtuigingen in ons leven?
• Welke rol spelen boeken als Job in ons geloof?