Kan ik bewijzen dat er een God is? Nee, dat kan ik niet. Het is het enige nuchtere uitgangspunt als ik wil praten over mijn vertrouwen in God. Er zijn hier twee verschillende benaderingen:

1. "God is", dus ik spreek over Hem en vertrouw op Hem (Heb 11:6)
2. "God is niet" als filosofisch uitgangspunt om over God te praten, zoals beschreven door Franz Rosenzweig.

Deze twee benaderingen zouden niet meer van elkaar kunnen verschillen. Geen van beide benaderingen "bewijst" God. Ze getuigen van een uitgangspunt en ontstaan in verschillende situaties. Het eerste standpunt kan gezien worden als een actief, levend geloof. "Reken af met God en Hij zal je tegemoet komen." Franz Rosenzweig daarentegen probeert een filosofische benadering die nuchter wil beginnen en niet in voorbarige projecties.

Maar wat gebeurt er als je een beeld van God in je geestesoog schetst dat Hij nooit heeft waargemaakt? Niemand zegt dat je in God moet geloven, maar als je Hem afwijst omdat Hij zogenaamd niet is zoals Hij is of niet doet wat jij je van Hem hebt voorgesteld, waar hebben we het dan over?

We weten niets over God

In zijn boek "De Ster van de Verlossing" begint Franz Rosenzweig het eerste hoofdstuk met deze uitspraak:

"We weten niets van God. Maar dit niet-weten is niet-weten over God. Als zodanig is het het begin van onze kennis van Hem. Het begin, niet het einde."

Voor hem is het het enige denkbare uitgangspunt over God dat niet begint met vermeende kennis, maar met onwetendheid. Verbazingwekkend, nietwaar? Dat is zo anders dan de christenen die de aandacht op zichzelf vestigen door hun vermeende kennis van God. Misschien gaat dit voorbij aan de essentie, de aard van onze kennis. Want zelfs wij, die onszelf gelovigen noemen, begonnen ooit zonder kennis van God.

Meningen over God

Sommige mensen proberen God af te schilderen als een niet-God. Dit gebeurt bijvoorbeeld door een mening op God te projecteren, en God zou met deze mening overeen moeten komen. Dat klinkt ongeveer zo:

"Als er een God was, zou er vrede in de wereld zijn, zouden ziekte en dood niet bestaan en zouden alle mensen gelukkig zijn."

Dit type beschuldiging probeert God te ontkennen door te zeggen dat Hij - mocht Hij bestaan - zich niet gedraagt als een goed mens. Dit wordt echter verondersteld: je praat over een God in wie je niet gelooft, stelt je deze God voor als een soort "goed mens" en realiseert je vervolgens dat Hij niet aan jouw criteria voldoet. Mensen projecteren zichzelf op God en klagen dan dat hij niet is wat zij denken dat hij is. Dit lijkt zowel willekeurig als nogal arrogant. Mensen verbeelden zich dat ze hun afwijzing van God kunnen legitimeren en zichzelf als superieur aan deze God kunnen presenteren. Het is een goedkope manoeuvre, want er is hier geen sprake van een eerlijke vraag over God, maar slechts van een verwachting met als doel dat Hij die nooit zou kunnen en mogen vervullen. Jezelf opwerpen als de norm is echter iets anders dan authentieke vragen stellen.

Dit is vergelijkbaar met de poging om de almacht van God, waarvan hierboven wordt uitgegaan, in diskrediet te brengen door de volgende vraag te stellen: "Als God almachtig is, kan hij dan een steen scheppen die zo groot is dat hij hem zelf niet zou kunnen oppakken?". Kwesties die eerder bewijzen hoe oneervol de vraag is. Hier, zo lijkt het, ben je nogal vol van jezelf.

Er zijn veel problemen met deze aanname dat "God al onze wensen onmiddellijk moet vervullen". Bijvoorbeeld dat Hij zich zou moeten gedragen als een geest in een fles ("Je hebt 3 wensen!") of dat Hij altijd zou moeten doen wat mensen van Hem verwachten. Of is dat juist een projectie en daarom ongeldig? Zou deze verwachting van God gezien moeten worden als een machtsgreep, net zoals narcisten hun slachtoffers proberen te manipuleren door middel van "gaslighting"?

Meningen over God zijn zelden nuttig omdat het te gemakkelijk is om onszelf als God voor te stellen in plaats van zelf verantwoordelijkheid te nemen. Per slot van rekening is het enige dat er vandaag de dag toe doet misschien wel dat we de werkelijkheid vormgeven.

God kennen

Iedereen die God wil erkennen, weet eerst niets. Niemand wordt geboren met "kennis van God". Bescheidenheid is op zijn plaats. Men kan vragen en daarom begint men niet met een mening. De eerste hierboven geciteerde benadering, zoals we die in Hebreeën tegenkomen, legt God niet uit, maar stelt eenvoudigweg dat we kunnen aannemen dat "God is". Dit is zoiets als wat Paulus in een andere context schrijft, dat we "ergens rekening mee moeten houden" (Romeinen 6:11: "u houden" of "er rekening mee houden"). Zo’n houding houdt rekening met een mogelijkheid als uitgangspunt. Rekenen op iets is de aanname die zinvol is in geloof. Dit is geen arrogantie, maar een manier om vooruit te komen. Kunnen geloven is menselijk. De inhoud van het geloof wordt echter in de loop van de tijd gevormd en gekneed.

God erkennen wordt vaak verward met een bepaalde kijk op God. Meningen vertroebelen of verhinderen de waarneming. Iedereen die zegt dat "God zich op deze of gene manier zou moeten gedragen" probeert Hem te manipuleren. Dit werkt niet als Hij werkelijk God is. Want God en de mens zijn niet identiek en kunnen niet met elkaar verward worden. Je hoeft niet supervroom te zijn om het "gebrek aan bereidheid tot erkenning" te herkennen.

De ervaring van Job

In het boek Job vinden we een zeer boeiende discussie over lijden. Hoe verhoudt onze menselijke ervaring zich tot vroomheid en goddelijke ervaring? Wat volgt is een gesprek over lijden en, uiteindelijk, over God in het lijden. Er is een aparte serie over het boek Job op deze website:

De ervaring van Job verandert pas in de loop van dit verhaal wanneer God hem ontmoet. Wanneer God spreekt, verandert het perspectief. Het gaat niet langer om een mening over God, maar de toespraak van God wijst op een fundamenteel verschil tussen God en de mens:

"En Yahweh antwoordde Job uit de storm, en zei:
Wie is het die de raad verduistert met woorden zonder kennis?
Omgordt uw lendenen als een man, en ik zal u vragen, en gij zult mij onderwijzen.
Waar waren jullie toen ik de aarde stichtte? Maak het bekend als je inzicht hebt!"
Job 38:1-4

Als je iets kunt leren van dit verhaal, dan is het dit: Het verschil tussen de mens en God wordt hier geïllustreerd. Job bevestigt dit aan het einde van het boek:

"En Job antwoordde Jahweh en zei:
Ik weet dat je tot alles in staat bent en dat geen enkele poging je kan worden ontzegd. Wie is hij die zonder kennis raad verbergt? Zo heb ik geoordeeld over wat ik niet begreep, over wat te wonderlijk voor mij was, over wat ik niet wist. Luister, en ik zal spreken; ik zal u vragen, en gij zult mij onderwijzen! Met het gehoor van het oor had ik van u gehoord, maar nu heeft mijn oog u gezien. Daarom verafschuw ik mijzelf en bekeer mij in stof en as."
Job 42:1-6

In het licht van dit verhaal lijkt de bewering "Als er een God zou zijn…" misplaatst en arrogant. Het verhaal kenmerkt een begrip waarin God juist geen mens is. Het verschil is wat belangrijk is om te erkennen. God is geen mens en we moeten niet doen alsof Hij dat wel is. Als je je eigen begrip op God projecteert, is dat per definitie onvolledig en waarschijnlijk een beetje "raar".

Hier zie je dat een ander perspectief tot totaal verschillende interpretaties leidt.

Projecties op God

Mensen projecteren hun ideeën op God en denken misschien zelfs dat God een projectie van de mens is. Dus God moet buigen voor de wensen van de mens, onmiddellijk en op de best mogelijke manier. Dit is niet alleen erg arrogant, maar ook onwetend. De opvatting is gebaseerd op de aanname dat al het lijden onmiddellijk verlicht moet worden. Maar wie zegt dat?

Je kunt je God en deze wereld ook op een andere manier voorstellen. Hier zijn enkele variaties:

• God is niemand iets verschuldigd als Hij het verdient om zo genoemd te worden. God is God en geen mens.
• In onze tijd laat God de hele wereld zijn eigen gang gaan.
• Misschien moeten we laten zien wat we in deze tijd kunnen doen?
• Als God vandaag over het algemeen niet ingrijpt, betekent dat niet dat Hij dat op een dag niet zal doen…
• Als jouw eisen aan God niet vandaag worden vervuld, maar morgen (of op een ander moment), wat voor effect zal dat dan op jou hebben?
• Last but not least: Elke theologie beperkt de mogelijkheden van het denken anders.

Als God niets doet?

Wat als God niets doet en alleen genade de kracht van vandaag is? Stel je voor dat er geen eindtijd plaatsvindt, er geen bijzondere effecten in de hemel en op aarde verschijnen, er geen wonderen en bewijzen zijn die het bestaan van God aantonen? Wat kenmerkt dan jouw geloof en waarom?

We vinden hoogtepunten en bijzondere situaties beschreven in de Bijbel. Het is vaak moeilijk om te zeggen wat "letterlijk" is en wat "verzonnen". Dit kan allemaal bedreigend voor je lijken, maar je moet vragen kunnen stellen. De geloofsopvatting gaat uit van veel aannames zonder ze te kunnen bewijzen. Mensen denken vaak dat dingen waar moeten zijn, alleen maar omdat de voorkeursdoctrine dat zegt. Maar wat als je dat in twijfel trekt? Wat als God niets doet?

Een belangrijk punt voor de kerk van vandaag uit alle volken is dit: het evangelie van Paulus was verborgen in vroegere tijden (Rom 16,25). We vinden dus niets over vandaag in de profeten, niets in Job, niets in de evangeliën. Daar was dit evangelie verborgen voor vandaag. Paulus onthult geheimen omdat het tot dan toe onbekend was. Zodra de apostel over geheimenissen spreekt, maakt hij ze bekend. Ze worden dan pas bekend en waren voorheen "geheim".

Paulus’ focus ligt op genade. Deze genade zal effect hebben, allereerst in ons leven, om op een dag iedereen te bereiken (Ef 2,6-7; Rom 5,18). In dit evangelie van Paulus, dat hij herhaaldelijk "mijn evangelie" noemt, gaat het er niet om dat God vandaag alle mensen tevreden stelt. Mensen staan er niet centraal in. Paulus’ evangelie gaat over God en zijn schepping, en over het feit dat deze God op een dag iedereen naar hem toe zal leiden (Rom 11:32-36).

Dus wat als God niet aan mijn verwachtingen voldoet? Is dit goed, slecht, ongemakkelijk, noodzakelijk, natuurlijk, een beginpunt of een eindpunt?