Je kunt op verschillende manieren naar de wereld kijken. Dat is een neutrale observatie. In een poging om zo dicht mogelijk bij de Bijbel te blijven, proberen sommige christenen zich een "bijbels wereldbeeld" voor te stellen. Het gaat over vragen als: Is de wereld plat, hol of bol en als hij vergelijkbaar is met een bol, lopen we dan aan de buitenkant of aan de binnenkant? Maar het gaat ook over een algemeen begrip van "hemel en aarde" en hoe ze functioneren of eruit zien. Alle wetenschappelijke bevindingen worden in deze overwegingen vaak terzijde geschoven, omdat mensen zichzelf in conflict zien met de wetenschap en op zoek zijn naar een "bijbels wereldbeeld".
Weltbild & Co.
Mijn doel in dit artikel is niet om één bepaald wereldbeeld te veroordelen en een ander te benadrukken. Praten over een "bijbels wereldbeeld" is slechts een voorbeeld en op zichzelf misleidend. Iedereen die zo’n term gebruikt, maakt zichzelf al wijs dat het een "echt ding" is. De Bijbel spreekt niet over een "bijbels wereldbeeld". Nog minder wordt zoiets expliciet onderwezen. Het is een voorbeeld van leringen die heel weinig te maken hebben met het evangelie en het goede nieuws, met een getuigenis van God en de wereld. Hoewel zulke ideeën uit de Bijbel worden afgeleid, zijn ze nooit een onderwerp in de Bijbel zelf.
Andere soortgelijke onderwerpen die aan de Bijbel gekoppeld zijn, maar daar niet als essentiële "leringen" worden uitgelegd:
- De 10 verloren stammen van Israël (British Israel Movement)
- Holle aarde (er zijn verschillende varianten)
- Pre-Adamieten (een menselijk ras vóór Adam en Eva)
- Nephilim (reuzen op aarde)
- Doctrine van de hel (hemel en hel: God denkt, maar de mens controleert)
- Welvaartsevangelie (Geloof en je zult rijk zijn)
Als perifere kwesties kunnen ze echter van grote betekenis zijn voor sommige mensen. Dit is wat er gebeurt: je verdiept je in het onderwerp, wordt een "kenner" en stemt misschien de inhoud van je geloof af op specifieke inzichten. Dit maakt je niet vrij, want het evangelie van Gods genade maakt je vrij, maar - ik interpreteer het vanuit mijn eigen perspectief - het kan enige zekerheid bieden in een onzekere wereld. Naar mijn mening vallen deze dingen in dezelfde categorie als samenzweringsmythes. Ze zijn anders, maar bieden ook houvast in het leven. Het gaat over een variatie van onze psyche die tot uitdrukking komt in speciale leringen.
Hoe kan dit worden gecategoriseerd? Zo’n onderwerp kun je zien als een stokpaardje, maar ik heb ook gemerkt dat sommige mensen een hele renstal van dit soort cultiveren. Een stokpaardje komt zelden alleen. Het breidt zich vaak uit tot een breder alternatief wereldbeeld.
Ik zie deze overwegingen nu als een manier voor het menselijk brein om een wereld te creëren die minder bedreigend is dan de werkelijkheid. Dit zijn alternatieve werelden van geloof, ondersteund door alternatieve feiten. Ze staan in contrast met een levend geloof en een echte wereld. Dit is een oordeel, geen veroordeling. Ik denk zelfs dat alle mensen de wereld interpreteren, omdat niemand elke dag opnieuw kan doen alsof hij alles voor het eerst ziet en niet weet wat er aan de hand is.
Misschien werkt het zo: je ontwikkelt een filter waarmee je de wereld interpreteert. Iedereen doet het. Hoe ouder je wordt, hoe gedetailleerder dit filter wordt. Een neveneffect is dat met het ouder worden, de tijd steeds sneller lijkt te gaan. De tijd versnelt natuurlijk niet, maar we nemen vertrouwde dingen niet meer zo intens waar omdat steeds meer dingen automatisch worden uitgefilterd. Dan gaan de dagen snel voorbij.
Het is daarom normaal om over deze wereld na te denken. Iedereen probeert de wereld te interpreteren. Dit betekent echter niet dat we alles moeten begrijpen. Onbekende gebieden blijven over. Het blijft zelfs een "mysterie van het geloof" (1 Timoteüs 3:9).
Je een wereldbeeld willen voorstellen is menselijk. Maar hier wordt het spannend. Wat voor wereldbeeld zou het moeten zijn? En waarom?
De wereld met nieuwe ogen zien
Zij die geloven zullen de wereld met andere ogen zien. Sommigen erkennen dat de wereld door God "gedragen" wordt. Dit is een uitdrukking van een vertrouwen in God dat door de Bijbel kan worden versterkt. Het gaat over innerlijke samenhang en of iemand verantwoordelijk is voor deze wereld. De aard of vorm van deze wereld is nooit een probleem.
Anderen zien de Bijbel echter als een schat aan alternatieve percepties. Niet de interne samenhang is belangrijk, maar de externe samenstelling. Is de wereld rond of plat, en als hij rond is, lopen we dan aan de binnenkant of aan de buitenkant? En als wij aan de buitenkant lopen, loopt er dan iemand anders aan de binnenkant? Of is de wereld ingesloten door water boven en water onder de aardkorst? Deze en andere speciale doctrines worden gerechtvaardigd met de Bijbel in de hand.
De Bijbel als schatkamer voor alternatieve percepties
Het feit dat God deze wereld aan de binnenkant bij elkaar houdt, is terug te vinden in de Bijbel. Het is de basis voor Paulus’ vertrouwen in God (Kol 1:15-17; Ef 1:11 en anderen). Hij zag God als de oorsprong, het doel en het doel van alle gebeurtenissen (Rom 11:36). Voor de apostel verwijst alles naar God en is het verbonden met Zijn doel. Het maakt niet uit hoe de wereld eruitziet. Het gaat over God en mensen en niet zozeer over de wereld. Als "God de wereld in zijn handen houdt", dan is dat een beeldtaal die bedoeld is om alles te omvatten.
Met speciale doctrines is het andersom: de wereld is speciaal en God is een toevoeging. Iets soortgelijks gebeurt met de andere onderwerpen die ik hierboven heb genoemd.
De perceptie van deze wereld
Als je de Bijbeltekst leest, zijn er twee soorten ervaringen: ten eerste de ervaring als mens in deze wereld en ten tweede de veel zeldzamere ervaring van visioenen en dingen die buiten de reguliere waarneming liggen. Ze zijn vaak duidelijk herkenbaar. Mensen beschrijven hun wereld volgens hun eigen inzicht. Logisch. Ze beschrijven niet alles zoals het vandaag de dag "wetenschappelijk correct" zou moeten zijn. De reden is simpel: het was niet bedoeld om een wetenschappelijk, historisch of journalistiek verslag van de gebeurtenissen te geven.
Hier is de nuchtere kijk:
- In de Bijbel beschrijven mensen hoe ze de wereld om hen heen waarnemen.
- Er zijn geen geheime of speciale "diepere" realisaties in deze wereld.
Als de Bijbel het heeft over "hemel en aarde", dan omvat dit ook de waarneembare wereld. Mensen staan op aarde en kijken omhoog naar de hemel. Het Griekse woord voor "hemel" is ouranos (Grieks: οὐρανός), wat etymologisch kan worden opgevat als "omhoog kijken". De lucht is wat je ziet als je omhoog kijkt.
De wijdverspreide evangelische ideologie dat "alles Gods woord is, daarom eeuwig is en de juiste antwoorden bevat voor alle tijden en wetenschappelijke disciplines" is simplistisch, verleidelijk en onjuist. Overigens zeggen sommige moslims iets soortgelijks over de Koran. Het zijn bepaalde denkpatronen die tot zulke conclusies leiden, niet feiten die worden aangevoerd. Hier is de uitdaging: de Bijbel gaat niet over wetenschap of absolute waarheid over de fysieke wereld. Als je het nog steeds zo ziet, dan is het een ideologie en geen getuigenis van de Bijbel (of de Koran, als je dat wilt).
De zorgen van de Bijbel zijn anders. Je kunt deze zorgen tot op de bodem uitzoeken door de Bijbel te lezen. Voorbeelden zijn te vinden in de volgende artikelen:
Kortsluitinterpretaties
Er zijn verschillende kortsluitende interpretaties die mensen ervan weerhouden om de Bijbel serieus te nemen.
- Weerlegt de wetenschap de Bijbel?
De eerste verkeerde interpretatie is om te zeggen dat de wetenschap de Bijbel heeft weerlegd. Dit zou alleen het geval kunnen zijn als de Bijbel de intentie had om te concurreren met de wetenschap van vandaag. Maar de Bijbel doet dat niet. De zorgen en onderwerpen zijn verschillend. De Bijbel propageert noch onderwijst de schepping. Het veronderstelt het idee van schepping, maar bewijst niets. Het probleem ontstaat dus alleen als we voorlopig aannemen dat de Bijbel "de schepping leert" in de zin van een wetenschappelijk verifieerbare waarheid. Dit leidt natuurlijk tot conflicten. Maar wat als het probleem anders is dan in het begin werd aangenomen? - De Bijbel weerlegt de wetenschap
Dit argument draait om het begrip "waarheid". Nergens spreekt de Bijbel over het hebben van "de waarheid" over alle wetenschappen. Toch is dit een voorwaarde. Sommigen "geloven de Bijbel" (niet te verwarren met "geloven God") en leiden daaruit af dat de Bijbel waar is en daarom betrouwbaarder dan welke wetenschap dan ook. Je kunt de wetenschap niet vertrouwen, maar je eigen interpretatie van de Bijbel is betrouwbaarder. Het is een ideologisch argument dat ad absurdum laat zien hoe mensen luchthartig feit en fictie door elkaar halen zodat ze niet verder hoeven na te denken.
Beide argumenten zijn ideologische variaties. Ze hebben ongelijk omdat ze de tekst niet respecteren.
- De eerste groep verwart de Bijbel met waarheid in wetenschappelijke zin en gelooft "daarom" dat de Bijbel fout is, omdat de wetenschap in vergelijking eerder te vertrouwen is dan de Bijbel. Het is net zoiets als sla ervan beschuldigen dat het geen broccoli is of dat biologie de verkeerde ideeën heeft over astronomie. Het zijn conclusies die ons meer vertellen over de aanklager dan over de beschuldigde.
- De tweede groep hanteert ook een ideologische benadering, trekt conclusies en beweert de waarheid in pacht te hebben. Dit laat geen ruimte voor een kritische overweging, noch van de eigen theologie, noch van de waarde van de beschuldigde. Ook hier is er geen respect voor de tekst en de bewering laat levendig zien hoe de Bijbel wordt misbruikt voor eigen doeleinden. Beide extreme standpunten zijn onwetend over de Bijbel, zij het op verschillende manieren. In beide gevallen zijn het ideologische brillen waardoor de Bijbel verkeerd wordt geïnterpreteerd.
De perceptie van de mens
Verrassing 1: Wetenschap is niet slecht.
Verrassing 2: De Bijbel is ook niet slecht.
De Bijbelschrijvers getuigen in de woorden van hun tijd. Er is geen geheime wetenschap, geen geheime leer, geen speciale betekenis alleen voor ingewijden. Het volgende als suggestie:
Mensen beschrijven wat ze zien. Dat is eenvoudig, nuchter en waarheid in de beste zin van het woord. Het is niet altijd waar in absolute of wetenschappelijke zin. Toch is het waar in de context en volgens de menselijke perceptie. Hoe zou dat eruit kunnen zien?
Als Paulus bijvoorbeeld op het schip is en na lange tijd land ziet, staat er: "Toen de veertiende nacht was aangebroken en we in de Adriatische Zee dreven, dachten de matrozen rond middernacht dat land hen naderde" (Handelingen 27:27). Dit is correct vanuit de perceptie van de persoon op de boot, maar objectief onjuist in wetenschappelijke zin. Het was niet het land dat hen naderde, maar de boot die het land naderde. Voor de kijker is het echter zoals beschreven.
Op welke manier is de Bijbel "waar"?
Dit is een belangrijke vraag: Als de Bijbel "waar" is, wat betekent dat dan? Mensen denken hier vaak niet over na. Laten we beginnen bij het laatste Bijbelcitaat over de opmerking van de zeelieden dat ze herkenden dat "land naderde". Als ik nu a priori aanneem dat de Bijbel wetenschappelijk coherent moet zijn, omdat anders zijn aanspraak op waarheid niet waar is, dan moet ik aannemen dat de Bijbel in deze tekst onwaar is. De meeste mensen zullen dit niet doen omdat ze intuïtief begrijpen dat dit geen wetenschappelijke beschrijving is van een fysieke realiteit. Hier praten de matrozen over wat ze zien. Het gezichtspunt is dat van de kijker. Om hier te pleiten voor "wetenschappelijk correct" of "wetenschappelijk incorrect" gaat volledig voorbij aan het punt van dit rapport. Dit is bijna identiek aan veel andere Bijbelteksten.
Mensen beschrijven belangrijke onderwerpen, zoals de dood, niet metafysisch, maar nuchter als een observatie in deze wereld. Mensen gaan dood, blazen hun laatste adem uit en liggen al snel in het graf. Niets wijst erop dat ze nog steeds denken, hopen of iets doen. Dat is nuchter, eenvoudig en "waar" vanuit het oogpunt van de waarnemer. Dit is wat er wordt beschreven. Het wordt nog beter: er is een wonder voor de doden nodig, zoals een opstanding, om enige hoop voor de doden te hebben (nuchtere bijbelse beschrijvingen kunnen worden gevonden in Psalm 88:10-12 en 1 Thess 4:13-18). Zonder Gods tussenkomst zou alles voorbij zijn.
Dus als iets onbegrijpelijk is, kun je jezelf afvragen of je de tekst vanuit de juiste hoek bekijkt. Misschien kan een nuchtere kijk vanuit het perspectief van de waarnemer helpen om een onbegrijpelijke passage te verduidelijken. De verkeerde interpretatie hier zou zijn om iets aan te nemen over een tekst zonder na te gaan wat het eigenlijke onderwerp is.
Het zout in de soep
De term "absolute waarheid" is razend populair in evangelische kringen. De Bijbel zelf presenteert dit op een iets meer gedifferentieerde manier. Als we het over waarheid hebben, is dat altijd in relatie tot iets anders. Dit betekent dat waarheid niet subjectief is, maar slechts met iets verbonden. Als we ons hiervan bewust zijn, kan dat ons helpen om het begrip waarheid in zijn context te begrijpen. Als je jezelf en je begrip beschouwt als de context voor de vermeende waarheid, dan kun je iets bescheideners formuleren.
Het thema in Genesis 1 is bijvoorbeeld niet schepping. Het is ook geen ooggetuigenverslag. Het is geen journalistieke reportage en nog minder een wetenschappelijke verhandeling. Het is eerder een verhaal waarin mensen van een veel latere generatie in eenvoudige bewoordingen wordt verteld hoe deze bekende wereld (hemel en aarde) werd geschapen door één enkele God. In dat geval zou het onderwerp het bekendmaken van God in de (toen) bekende wereld zijn geweest. Het is een verhaal dat God in de ervaren wereld brengt. Ook daar staat de mens met zijn ervaring centraal en in het verhaal wordt deze ervaring met God uitgebreid. Dit maakt het verhaal niet minder waar, maar het waarheidsgehalte wordt gereduceerd tot het verhaal en de boodschap.
Ter vergelijking: zout is belangrijk in een soep. Het conflict "Schepping of evolutie?" wordt er met de haren bijgesleept omdat een dergelijke tegenstelling niet in de tekst voorkomt. Praten over schepping is als zout toevoegen aan de soep, maar het stileren als de allesbepalende factor. Het maakt niet meer uit wat voor soep het is of wat het thema van het "scheppingsverhaal" is. De soep wordt te zout en is niet langer eetbaar. Misschien is de term "scheppingsverhaal" ook een dubieuze term. Misschien zou je eerder moeten spreken van "Het begin van Gods werk in jouw wereld". Dat zou een heel ander perspectief zijn, dat de tekst misschien meer recht zou doen.
Speciale leringen en gnosis
Natuurlijk worden speciale doctrines gerechtvaardigd met de Bijbel. Daarom vinden ze volgelingen onder christenen. Speciale doctrines zetten je echter altijd op het verkeerde been door kersengeplukte citaten bij elkaar te gooien om een alternatieve realiteit te creëren. Het leidt af van het evangelie van genade, benadrukt dingen die nergens in de Bijbel worden uitgelegd en vereist dat gelovigen een meer nuchtere overweging afwijzen. Dit betekent dat speciale kennis belangrijker is dan de Bijbel zelf. We zijn aangekomen bij een gnostisch begrip van geloof, waarin speciale kennis het beslissende kenmerk van geloof wordt.
Bijbels wereldbeeld als struikelblok
Is er nu een bijbels wereldbeeld? Daar ben ik helemaal niet op ingegaan. Natuurlijk hadden de mensen die in de Bijbel worden genoemd inzicht in hun wereld. Hoe de wereld eruit ziet was echter geen onderwerp van de verkondiging. Het idee dat de Bijbel een gezaghebbend antwoord moet hebben op alle dingen wordt over de Bijbel heen gelegd. Hetzelfde geldt voor de aanname dat een "bijbels wereldbeeld" beter moet zijn dan wat de wetenschap vandaag de dag kenmerkt. Als je beschrijvingen in de Bijbel vindt, dan zijn dit observaties en geen speciale openbaringen over de aard van het universum. Ze zijn ongetwijfeld waar in hun eigen context, bijvoorbeeld als observaties. Nergens zijn er echter absolute openbaringen over de aard van het universum.
Moet dat je tegenhouden om de wereld te onderzoeken? Integendeel! Ik heb hier alleen maar benadrukt dat niet alle onderwerpen in de Bijbel een betekenis hebben. Niet alles in deze wereld wordt in de Bijbel beschreven. Ik vind het ontnuchterend om me dit te realiseren. Dit schept ook ruimte voor een nuchter onderzoek naar wat van belang is.