Zodra je vraagt hoe we geloven, gaat het niet meer direct over wat we geloven, maar eerder over wat we ermee doen. Hoe iemand gelooft schetst een richting en houding van geloof. Dat is iets anders.

Op veel websites van geloofsgemeenschappen vind je verwijzingen naar wat er in deze gemeenschap wordt geloofd. Het is niet ongebruikelijk dat het een lijst is met uitspraken over waar je voor staat. Het lijdt geen twijfel dat zo’n lijst waardevol is. Misschien heeft zo’n lijst positieve kenmerken, maar misschien ook negatieve. Ik wil hier graag een beoordeling achterwege laten. Ik wil echter benadrukken dat veel gemeenschappen zichzelf beperken en afbakenen door de dingen op te sommen waarin ze geloven. Alle geïnstitutionaliseerde gemeenschappen ontwikkelden zich op deze manier. Dit heeft de kerk van het verleden gekenmerkt.

Door een verklaring af te leggen over wat je gelooft in een gemeenschap, geef je jezelf zoiets als een telefoonnummer waarop je te bereiken bent en in welke stad je thuis bent. Je beschrijft wat je denkt over bepaalde onderwerpen. Sommigen zullen zich erin herkennen en de lijst goedkeuren, terwijl anderen zo’n lijst misschien zullen verwerpen. Wat je gelooft verenigt en verdeelt. Het is echter niet de enige parameter die gebruikt kan worden om een gemeenschap te beschrijven. De kerk van de toekomst wordt misschien niet gedefinieerd door deze ene parameter ("wat"). Het is een eenzijdige munt.

Het "wat" geeft geen antwoord op de vraag hoe het leven in deze gemeenschap is.

Tweecomponentenlijm voor een stabiele identiteit

De vraag "hoe men gelooft" wordt daarentegen minder gekenmerkt door de inhoud van het geloof dan door een geloofshouding. Het gaat meer om de afstemming van het hart en saamhorigheid. In geen geval mag de inhoud van het geloof worden uitgespeeld tegen een geloofshouding. Beide dingen zijn belangrijk. Het enige wat mij opvalt is dat in veel gemeenschappen veel meer belang wordt gehecht aan de inhoud van het geloof dan aan de manier waarop mensen ermee en met elkaar omgaan. Gemeenschappen geven me dan de indruk dat ze los van het leven functioneren.

In het verleden leidde de nadruk op de inhoud van het geloof en de tegenstelling tussen goed en kwaad tot scheuringen, afbakeningen en veel betweterig gedrag. Ik herken dit als een probleem van het christelijke verleden. Met alle respect voor traditie en ontwikkeling vraag ik me echter af of het voldoende is om alleen de geloofsinhoud te benadrukken? Aan de andere kant ken ik religieuze gemeenschappen die beweren vooral belang te hechten aan de geloofshouding. Dit gebeurt echter vaak zonder een basis en fundering vanuit de Schrift. Dit lijkt christelijk, maar kan net zo goed geleefd worden zonder christendom of spreekt alleen van een bepaalde subcultuur. Er is een goed gemeenschapsgevoel, maar er is een gebrek aan identiteit.

Als je naar het Nieuwe Testament kijkt om te zien hoe Paulus zijn brieven organiseerde, zijn er vaak twee componenten:

1. Wat je gelooft (doctrine). Bijvoorbeeld Romeinen 1-11 of Efeziërs 1-3.
2. Hoe te geloven (levensstijl). Bijvoorbeeld Romeinen 12-16 of Efeziërs 4-6.

Zijn brieven hebben vaak beide componenten. Dit is nu zoiets als een tweecomponentenlijm. Je hebt beide dingen nodig voor een gezonde cohesie in een gemeenschap. Een eenzijdige uitlijning heeft geen kleefkracht. Er kan geen identiteit worden gevormd of behouden. Met beide componenten kun je je voorstellen hoe het beter werkt:

Wat je gelooft bepaalt je identiteit.
Hoe je gelooft vormt je identiteit.

Als je je identiteit wilt vinden, vormgeven en vervullen, heb je beide componenten nodig. Als je jezelf alleen definieert in termen van "wat", kun je natuurlijk geen gemeenschap opbouwen met mensen die er anders over denken. Dit leidt tot ketterijen, splitsingen en dergelijke. Degenen die zichzelf alleen definiëren aan de hand van het "hoe", hebben daarentegen geen basis voor een gemeenschap. De vervulling van identiteit vindt plaats in groei. Het geniet noch van zijn eigen kennis noch van zijn eigen daden. Het heeft beide nodig voor een gezonde groei. Het heeft input nodig ("wat") voor een gedifferentieerde basis en het heeft een confrontatie in het dagelijks leven nodig ("hoe") om de ideeën te verharden.

Eenzijdigheid is problematisch

De balans tussen de twee vragen "wat we geloven" en "hoe we geloven" is niet vanzelfsprekend. Veel gemeenschappen en kerken missen zowel het een als het ander. Mensen leven voornamelijk volgens traditie. Andere gemeenschappen benadrukken saamhorigheid, zijn gezinsvriendelijk en aardig voor elkaar. Ze gebruiken de uitdrukking: "zoals wij geloven". Weer andere groepen en groeperingen zetten de Bijbel in alles op de eerste plaats en worden overwegend gekenmerkt door bijbelkennis. Dit gaat vooral over wat je gelooft. Al deze varianten hebben reliëf aan één kant. Dit is problematisch.

Het is begrijpelijk dat je ideeën wilt uitwisselen met mensen die op dezelfde manier denken en functioneren als jij. Wie bijvoorbeeld heel specifieke persoonlijke vragen heeft, kan op zoek zijn naar antwoorden en zich aangetrokken voelen tot gemeenschappen die zich vooral bezighouden met bijbelkennis. De vraagsteller komt naar de beantwoorder. Je zoekt gelijkgestemde mensen. Dit komt waarschijnlijk voort uit een menselijke behoefte. Daar is niets mis mee, maar dat maakt het nog niet evenwichtig. Een gezonde houding is misschien te erkennen dat het eigen begrip onvolledig is en te beseffen dat we ons alleen in gemeenschap kunnen ontwikkelen. Overtuigingen bewijzen zich ook alleen in het dagelijks leven.

Paulus verbindt het wat met het hoe, het onderwijzen met de praktijk van het leven. Zijn aanpak was evenwichtig. Vandaag de dag worden kerken en gemeenschappen vaak gekenmerkt door eenzijdigheid. Ze onderscheiden zich van anderen wanneer de leer centraal staat. Of ze verliezen zichzelf in sociale activiteiten als de praktijk van het leven wordt gezien als de vervulling van het geloof, of zelfs als een alternatief voor de vervulling van het geloof.

Groei in de gemeenschap

Paulus vertelt de gelovigen hier iets over de structuur van de kerk:

"Dezelfde (Christus) geeft sommigen als apostelen, anderen als profeten, anderen als evangelisten of als herders en leraars
- om de heiligen aan te passen aan het werk van de bediening,
voor de opbouw van het lichaam van Christus,
totdat wij allen tot de eenheid van het geloof zijn gekomen
en de kennis van de Zoon van God,
aan een volwassen man,
tot de maat van de volle groei van de volmaaktheid van Christus."
Ef 4:11-13

Deze lijst laat zien dat evangelisten, herders en leraren vandaag de dag allemaal hun plaats hebben (apostelen en profeten vormden het fundament, Ef 2:20). Eenzijdigheid ontstaat wanneer het alleen evangelisch, alleen diaconaal of alleen leerstellig gericht is. Hoe kleiner de cirkel waarin je beweegt, hoe sneller een ontsporing plaatsvindt. Dit is waar overdreven ideeën over de eigen kennis ontstaan. Je hiervan bewust zijn kan je helpen om je bewust open te stellen voor grotere vormen van gemeenschap of om bijvoorbeeld actief te worden in je buurt.

Evangelisten, herders en leraren werden gegeven om de kerk op te bouwen. Ze dragen allemaal iets belangrijks bij. Het mag nooit uitsluitend om één van deze taken gaan. Naar mijn mening moet iedereen die een taak heeft benadrukken dat het om meer gaat, dat het gaat om gemeenschap en gedeelde kennis in de grotere gemeenschap. Als je alleen jezelf, je taak en een specifiek inzicht pusht, moet je jezelf kritisch onder de loep nemen.

De structuur van het lichaam van Christus vereist dat we dingen samen herkennen, maar het is meer dan dat. Kennis staat nooit centraal, maar eerder dat men naar Christus toe groeit zodat allen tot de voltooiing van Christus komen. Paulus had altijd de hele gemeenschap in gedachten. Daarom had hij het kort daarvoor gezegd:

"Opdat Christus door het geloof volkomen in uw harten zou wonen
en moge jij, geworteld en gegrond in liefde, sterker worden,
om te grijpen met alle heiligen,
wat is de breedte en lengte en diepte en hoogte
(om de liefde van Christus te erkennen die alle kennis te boven gaat),
opdat u volledig wordt gemaakt voor de volledige volmaaktheid van God."
Ef 3:17-19

Je kunt het niet alleen. Een kleine groep met één focus is ook niet compleet. In Efeziërs wordt gezegd dat de kerk moet komen tot de volmaaktheid van God en ook tot de volmaaktheid van Christus. Voltooiing geeft de voltooiing tot volheid aan. Samen met alle andere heiligen kan men "compleet gemaakt worden voor de volledige voltooiing van God". In de woorden van Paulus, die wat vreemd klinken voor de wereld van vandaag, is er toch een begrip dat het alleen samen mogelijk is . Niet voor niets zijn alle gelovigen in één lichaam geroepen (deze beeldspraak van de Kerk van Christus) om daarin verschillende functies te vervullen. Als deel van het hele lichaam zien en horen we beter, wordt ons geloof rijker en wordt onze groei nuchter en divers uitgedaagd tot volwassenheid (Ef 4:13).

Hoe wij geloven

De apostel Paulus heeft het dus niet alleen over onderwijzen, maar ook over wat het doet en waar het toe leidt. Het gaat niet om de realisatie die in jou en mij herkend wordt, maar om de impuls voor verdere groei die daaruit voortkomt. Het gaat ook niet om individuele mensen als doelwit. Paulus ziet vervulling in de gemeenschap. Dit betekent waarschijnlijk niet dat je alleen naar een Bijbelstudie moet gaan. De apostel schrijft in de volgende verzen dat we aanvankelijk onzeker kunnen zijn door deze en gene leringen. Leraren kunnen hier en daar een nuttig inzicht geven, waardoor bevrijding mogelijk wordt en je niet langer lastig gevallen wordt door verschillende leringen (Ef 4:14).

Zoals wij geloven, spreekt over deze afstemming van het hart, van groei. Natuurlijk vereist dit een gezonde basis. De basis is echter nooit het doel. Het gaat over groeien naar Christus toe. De Bijbel en gezond onderwijs kunnen dit alleen maar aanmoedigen en mogelijk maken. Bijbelse kennis is daarentegen nooit het doel. Trouw aan de letter, speciale leringen, zelfingenomenheid en ketterij tegen anderen zijn uitingen van ontsporing. Gezonde groei vindt meestal plaats in gemeenschap. Samen zullen jullie de rijkdom van een gezonde balans vinden en alleen samen zullen jullie de bemoediging ontvangen die "God compleet maakt".

Dit verklaarde doel voor ogen hebben is ook een soort toetssteen voor je eigen visie:

"Maar als we waar zijn,
we moeten alles in liefde laten groeien,
in Hem die het hoofd is, Christus."
Ef 4:15