Het is verleidelijk om de eigen religiositeit als superieur te beschouwen en te geloven dat moraliteit alleen via religie bestaat. Nogal wat mensen beschouwen religie als essentieel om moraliteit tot stand te brengen.
Moraliteit gaat vaak over vragen over ethiek en hoe deze ethiek wordt toegepast. Van daaruit komen we tot aannames over "goed gedrag" en "fout gedrag". Moraliteit heeft daarom vaak te maken met gewoonten, wetten en religieuze overtuigingen. Ethiek is breder als het nadenkt over de redenen en zorgen van moraliteit en morele oordelen vergelijkt en in twijfel trekt. Moraliteit is wat geleefd wordt in de gemeenschap, terwijl ethiek de meer afstandelijke beschouwing van deze dingen is. Je zou kunnen zeggen dat ethiek de techniek en ontwikkeling van een kompas is en moraliteit de richting die we concreet nemen.
Moraliteit definieert wat goed is en wat niet, terwijl ethiek kan vaststellen dat deze oordelen over de hele wereld verschillend worden geïnterpreteerd en dat er toch overlap is. Gemeenschappen cultiveren daarom over het algemeen een bepaalde moraliteit die bijvoorbeeld wordt gekenmerkt door religieuze ideeën. Het is misschien een goed idee om te erkennen dat het eigen begrip van moraliteit waardevol is, maar niet absoluut. Hierover nadenken roept ethische vragen op die te maken hebben met de redenen voor moraliteit in het algemeen. Je denkt na over je gedrag, je ideeën, je omgang met andere mensen.
Het is daarom verbazingwekkend wat Paulus beschrijft in zijn brief aan de Romeinen:
"Want indien de volken, die de wet niet hebben, van nature de dingen doen, die de wet eist, zo zijn dezen (die de wet niet hebben) zichzelf tot wet, terwijl zij het werk der wet, dat in hun hart geschreven is, ten toon spreiden; hun geweten getuigt met hen, en hun redeneringen beschuldigen of verdedigen hen tegen elkander - ten dage als God de verborgenheden der mensen zal oordelen naar mijn evangelie door Jezus Christus."
Romeinen 2:14-16
Paulus heeft iets waargenomen. Hij heeft gezien dat mensen uit de volken, uit de niet-joodse volken, van nature doen wat de wet eist. Hij lijkt hier te spreken tot mensen uit de volken die buiten de kerk staan. Hij maakt de vergelijking met de Mozaïsche wet, die alleen aan Israël was gegeven. Alleen Israël kreeg deze wet en God liet de andere volken hun eigen weg gaan (Handelingen 14:16).
Dus hoewel de volken geen wet als richtlijn hadden, erkende de apostel dat sommigen "van nature doen wat de wet vereist". Met andere woorden, Paulus erkende dat mensen die de Wet van Mozes niet hadden, deze van nature vervulden. Mensen lijken dus niet vanaf hun geboorte verdorven en zondig te zijn, zoals de latere doctrine van de erfzonde voorstelt.
Voldoen sommige mensen uit de volken aan de hele wet? Dat lijkt een heleboel regels in te houden. Offerdienst en rituelen komen hier in gedachten. Maar de apostel bedoelt waarschijnlijk iets anders, want hij komt niet uit bij regels en rituelen. Deze dingen zijn inderdaad bewaard gebleven in de Wet van Mozes, maar ze kunnen ook gezien worden als een basis voor het beoefenen van bepaald gedrag, d.w.z. voor een oriëntatie van het hart en het handelen. Het idee hierachter is dat hoewel regels en rituelen hier en daar genoemd worden voor bepaalde groepen, deze dingen geen doel op zich zijn. Het gaat niet om de wet, maar om wat de wet zou moeten bereiken.
Jezus werd eens het volgende gevraagd:
"Leraar, wat is het grote gebod in de wet? En Hij zei tegen hem: "Gij zult de Heer, uw God, liefhebben met heel uw hart en met heel uw ziel en met heel uw verstand". Dit is het grote en eerste gebod. Maar het tweede, dat hetzelfde is, luidt: "Gij zult uw naaste liefhebben als uzelf". Aan deze twee geboden hangt de hele wet en de profeten."
Mt 22:36-40
De complexiteit van de wet en alle vereisten kunnen worden teruggebracht tot een paar regels. Wie deze dingen vervult, vervult als het ware de kern van de wet. Jezus spreekt hier tot de Farizeeën (Mt 22,34).
Liefde als de som van de wet
Paulus schrijft ook in zijn brief aan de Romeinen:
"Want het gebod: "Gij zult niet echtbreken, gij zult niet doden, gij zult niet stelen, gij zult niet begeren", en als er nog een gebod is, dan is het samengevat in deze woorden: "Gij zult uw naaste liefhebben als uzelf". Liefde doet de naaste geen kwaad. Liefde is daarom de som van de wet."
Rom 13:9-10
Paulus, die speciaal geroepen was als apostel voor de volken (Romeinen 11:13), spreekt tot de gemeente in Rome en beschrijft liefde als de som van de wet. Dus wie liefheeft, vervult de wet. Er is geen eenvoudiger manier om het samen te vatten.
Je kunt nu bedenken dat de kerk in Rome niet hetzelfde publiek is als Jezus voor zich had in het gesprek eerder. Jezus sprak alleen tot Joden en specifiek alleen tot Farizeeën. In de kerk in Rome zijn echter niet alleen Joden aanwezig, maar ook niet-joden die de wet niet kennen. Het is niet erg nuttig om tegen niet-joden te spreken over bepaalde regels van de wet als "de kern van de wet", zoals Jezus tegen de Farizeeën deed. Paulus kort dit nogmaals in en komt uit op slechts één term: liefde. Dit is voor iedereen begrijpelijk. Want liefde vervult de wet en spreekt daarom zowel Joden als niet-Joden aan in de gemeente.
Hoewel Paulus het hier niet expliciet noemt, kun je bijna aannemen dat deze mensen, die de wet niet kenden, ook religieus beïnvloed waren. Dit was gebruikelijk in die tijd. Het is daarom opmerkelijk dat Paulus niet verwijst naar een andere religie of lokale gebruiken. Hij schrijft over wat deze mensen "van nature" doen. Hij verwijst ook naar hun geweten als zo’n natuurlijke bron.
Moraliteit is daarom niet afhankelijk van religie. Ter vergelijking: liefde voldoet aan alle eisen, zelfs als wetten niet worden nageleefd. Dat lijkt me verbazingwekkend.